تازه اين در وضعيتى است كه بيش تر عبادت ها لايق و شايسته ساحت قدس ربوبى او نيست . بلكه مىتوان گفت نقص هايى دارد كه به ناچار بايد بر مبناى تفضل و مسامحه پذيرفته شود و گرنه همه اينها گردى است كه بر آسمان ، بلند شده است .
حتى شخص رسول خدا ( ص ) مىفرمايد : «
انَّهُ لَيُغانَ عَلى قَلبى فَأَسْتَغْفِرُ اللهَ فى اليَوْمِ سَبْعينَ مَرَّة ؛ « 1 »
دلم چرك مىگيرد بنابراين هفتاد بار استغفار مىكنم » .
لذا دعاى كميل از كسى چون اميرالمؤمنين ( ع ) صادر مىشود . پس مسامحه و تفضل بايد در مورد همه صورت گيرد .
ج ) ترحم
ترحم از جانب خدا همان احسان و اكرام است . پيداست كه منظور از ذكر آن در اين جا گذشتن از خطا و رضايت بىحد از جانب خداست . لذا اين دو با هم مترادف نيستند بلكه اولى مختص اعمال شايسته است و خواسته شده تا در مورد آنها آسان گرفته شود و از سر تفضل پذيرفته گردند . دومى مختص خطايا و لغزش ها است كه درخواست شده تا نسبت به آنها دل سوزى ، پردهپوشى و گذشت صورت بگيرد و ممكن است كه كلام در اين جا مترادف با اين آيه باشد :
؛
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوَاناً سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِيماً
« 2 » محمد فرستاده خداست و كسانى كه با او همراهند بر كفر پيشگان سخت گيرند و بين خودشان با دل سوزى رفتار مىكنند . آنها را مىبينى كه در ركوع و سجودند و در پى فضل و رضوانى از جانب خدا هستند .
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 60 ، ص 183 ، ذيل : ( باب 3 ، ابليس لعنة الله . . . ) .
( 2 ) . فتح ، آيه 29 .