اين درگه ما درگه نوميدى نيست صدبار اگر توبه شكستنى بازآى
آية انَّ اللهَ يُحبُّ التَّوّابينَ و يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرينَ
« 1 » را دو جور معنا كردند : يك معنايش اين است كه اگر براى كسى حال توبه و انابه پيدا شود ، خدا او را دوست دارد ؛ اما يك معناى ديگرى هم اهل دل كردند و گفتند : اگر كسى توبهاش را شكست و دوباره آمد و به راستى توبه كرد و باز هم توبهاش را شكست و دفعهء سوم آمد و راستى توبه كرد ، پروردگار عالم او را دوست دارد . همين كه مأيوس از رحمت خدا نمىشود ، او را دوست دارد .
از آن طرف هم ، يأس از رحمت خدا ، بالاترين گناه است . حتى در روايات مىخوانيم كه كسى خدمت امام صادق رسيد و گفت : شخصى شصت نفر سيد را كشته و مأيوس از رحمت خدا شده است . امام صادق فرمودند : اين حال يأسى كه پيدا كرده گناهش از كشتن آن شصت نفر سيد بالاتر است :
وَ لا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللهِ انَّهُ لا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللهِ الَّا القَوْمُ الْكافِرُونَ
« 2 » قبلًا معناى توبه را هم فهميديم . حال خجالت زدگى و شرمندگى از خدا و اينكه انسان فكر كند كه در محضر خدا گناه كرده است و اينكه چقدر بىوفا و ناشكر و نمكشناس است ، اين حال شرمندگى را توبه گويند . ديگر ، خواه ناخواه ، به زبانش مىگويد : خدا ! خدا ! و گريه و سرافكندگى و تواضع در مقابل خدا خود به خود مىآيد .
اگر به راستى كسى شرمندهء در مقابل خداست ، بايد خودش را اصلاح كند . به اين مىگوييم توبه . اين حالت اگر در كسى پيدا شود ، گناه هر چه بزرگ باشد ، خدا آن را مىآمرزد . از قرآن استفاده مىكنيم كه چند طايفه را خدا نمىآمرزد و اين مطلب با بحث قبلى ما به حساب ظاهر تفاوت و تناقص پيدا مىكند .
هامش
( 1 ) - بقره / 222 .
( 2 ) - يوسف / 87 .