گرفتهاند : منزل يقظه ( بيدارى ) ، منزل توبه ، منزل تخليه ، منزل تحليه ، منزل تجليه ، منزل عبوديت و لقاء كه منزل لقاء خودش مراتب و منازلى دارد . صد و بيست و چهار هزار پيغمبر با كتابهاى آسمانى مخصوصاً خاتمالانبياء و قرآنش براى اين آمدند كه ما به مقام عبوديت برسيم ؛ يعنى ما عبديم و او رب . بدانيم كه ما وابستهء صددرصد هستيم و او مستقل است . بفهميم كه ما فقر محض هستيم و او غناى محض . به اين مىگويند ذل عبوديت و عز ربوبيت . بدانيم كه اگر گفتند نماز بخوان ، خمس بده ، مكه برو و جهاد كن ، براى رسيدن به اين منازل است .
حتى اگر گفتند درخت رذالت را از دل بركن و درخت فضيلت به جاى آن بنشان ، مقدمه است براى رسيدن به اين منازل . هر چند كه نمىخواهم وارد اين بحث شوم ، اما بايد گفت كه اگر انسان بخواهد سير و سلوك كند ، بايد اول توبه كند ، يعنى از شيطان و طاغوت برگردد به الله .
تخليه ؛ يعنى كندن درخت رذالت از دل . بعد نوبت مىرسد به تحليه ، يعنى كشت فضيلت در دل و بارور كردن آن و استفاده كردن از آن . بعد هم نوبت مىرسد به منزل پنجم يعنى تجليه كه نور خدا در دل مىتابد و شخص مىتواند تميز حق و باطل بدهد :
انْ تَتَّقُوا اللهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً
« 1 » او با نور خدا راه مىرود . وقتى اين پنج منزل را طى كرد ، به عبوديت مىرسد . قرآن مىگويد : « لقا » و علماى علم اخلاق مىگويند : « فنا » ، كه تازه اول كار و هنگام رسيدن به گمشده است . همهء عبادات و همهء خودسازيها و همهء سير و سلوكها براى رسيدن به عبوديت است . و معناى عبوديت اين است كه انسان ذلت و ضعف و فقر خود و غناى الله تبارك و تعالى را درك كند . قرآن
هامش
( 1 ) - انفال / 29 .