است كه انسان در اداى وظيفهء امر به معروف و نهى از منكر به طور مستقيم عمل مىكند و گناه شخص خطاكننده را به او گوشزد يا او را به انجام دادن كار نيك تشويق مىكند . نوع غير مستقيم آنكه مفيدتر و مؤثرتر است ، بدينگونه است كه در حضور شخص خطاكار از كسىكه كار نيكى را انجام داده است ، ستايش مىشود و بدين ترتيب ، خطاكار به زشتى عمل خود آگاه مىشود .
امام حسن و امام حسين ( ع ) زمانى كه كودك بودند ، پيرمردى راديدند كه به نحو نادرستى وضو مىگرفت . آن دو بزرگوار احساس كردند كه بايد پيرمرد را از نحوهء صحيح وضو گرفتن آگاه كنند ، ديدند اگر به طور مستقيم به او بگويند ، ناراحت مىشود و به سخنان دو كودك توجهى نمىكند . بنابراين ، آنها به طرف پيرمرد رفتند و گفتند : « ما هر دو در حضور شما وضو مىگيريم ، شما بگوييد كه وضوى كدام يك از ما صحيح است . » پيرمرد قبول كرد و به آنان گفت : « وضو بگيريد تا ميان شما قضاوت كنم . » آنگاه آن دو كودك به ترتيب و به صورت صحيح وضو گرفتند . پيرمرد با مشاهدهء آنان به اشتباه خود پى برد و به آنان گفت : « وضوى هر دو شما صحيح است و وضوى من اشكال دارد . آفرين بر شما كه با كارتان مرا آگاه ساختيد . »
اگر كسى بخواهد به طور غير مستقيم امر به معروف و نهى از منكر كند ، لازمهء آن اين است كه خود صالح و متقى باشد و مردم از او به نيكويى ياد كنند . در اين صورت ، امر و نهى او در ديگران تأثير مىگذارد . اثر سخنان شخصى كه كارهاى نيك و پسنديده انجام مىدهد و از كارهاى ناپسند دورى مىكند ، در ديگران چنديد برابر مىشود . انبيا و اولياى الهى به آنچه مىگفتند ، ابتدا خود عمل مىكردند . حضرت على ( ع ) مىفرمايند :
« ايها الناس انى و اللّه ما احثكم على طاعة الا و اسبقكم اليها و لا انها كم عن معصية الا و اتناهى قبلكم عنها . « 1 »
هامش
( 1 ) . نهج البلاغه ، خطبهء 174 .