با توجّه به اين برهان ، اگر دعا مستجاب شود ، محض حكمت خدا بوده است و چنانچه دعا مستجاب نشود ، آن هم محض حكمت خداوند حكيم است . همهء امور عالم هستى از روى حكمت خداوند صورت مىپذيرد . يكى از دانشمندان مىگويد : اگر پشهاى در اين جهان يك بال زيادتر يا يك بال كمتر بزند ، عالم مضمحل خواهد شد .
پس وقتى بدانيم خداوند عالِم به حال بندگان است ، قدرت رفع مشكلات آنان را دارد ، نسبت به آنان رئوف و مهربان است و مهمتر اينكه ، حكيم است ، طلبكارى از خداوند متعال عين جهل است . پرودگار عالم از روى لطفى كه به بندگان دارد ، از اين گونه طلبكارىها مىگذرد ، و الا برخى تصوراتى كه مردم در مورد خدا و استجابت دعا دارند و برخى صحبتها كه دراين باره بر زبان مىرانند ، مستوجب عقاب شديدى است .
وقتى خداوند مىفرمايد : ( ادعوني أستَجِب لَكُم ) ، اجابت دعا قطعى است . اگر صلاح بنده در استجابت آن دعا باشد ، اجابت مىشود و گرنه حتماً نظير آن عطا مىشود و اگر اصلًا در دنيا مصلحت او در استجابت دعا نباشد ، در آخرت اجابت خواهد شد . بالاخره خداوند متعال جواب دعا را خواهد داد . در روايات آمده است گاهى بناست بلائى براى بنده يا افراد وابسته به او جلو بيايد ، بنده دعا مىكند و مصلحت نيست آنچه مىخواهد به او داده شود . پروردگار عالم به واسطهء آن دعا رفع آن بلا را مىكند . اگر هم به هيچ وجه استجابت مصلحت نباشد ، خداوند تبارك و تعالى در قيامت از بندهاش عذرخواهى مىكند و به او مىفرمايد : اگر دعاى تو مستجاب نشد ، مصلحت تو نبود و علّت آن را براى او روشن مىكند و به گونهاى براى او جبران مىنمايد كه آن بنده مىگويد اى كاش هيچ يك از دعاهايم در دنيا مستجاب نشده بود . « 1 »
هامش
( 1 ) . الكافى ، ج 2 ، ص 491 - 490 : « إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيدْعُو اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِى حَاجَتِهِ فَيقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَخِّرُوا إِجَابَتَهُ شَوْقاً إِلَى صَوْتِهِ وَ دُعَائِهِ فَإِذَا كَانَ يوْمُ الْقِيامَة قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَبْدِى دَعَوْتَنِى فَأَخَّرْتُ إِجَابَتَكَ وَ ثَوَابُكَ كَذَا وَ كَذَا وَ دَعَوْتَنِى فِى كَذَا وَ كَذَا فَأَخَّرْتُ إِجَابَتَكَ وَ ثَوَابُكَ كَذَا وَ كَذَا قَالَ فَيتَمَنَّى الْمُؤْمِنُ أَنَّهُ لَمْ يسْتَجَبْ لَهُ دَعْوَة فِى الدُّنْيا مِمَّا يرَى مِنْ حُسْنِ الثَّوَابِ »