و توبه هنگام مرگ غالباً از قسم دوّم است ، بنابراين اگر قرآن شريف در توبه ، شرط فرموده است كه قبل از مرگ باشد و نه به هنگام ديدن مرگ ، مثل دو شرط پيشين ، حاكى از يك نكته اخلاقى است و آن اينكه غالباً پشيمانى در هنگام فرا رسيدن مرگ ، توبه از روى ايمان نيست بلكه به دليل ترس و اضطراب و ناراحتى از كيفر گناه است و اگر آن كيفر ، در كار نبود ، آن شخص هم از كردهء خود پشيمان نبود .
د ) و امّا آنچه گفته شده كه آيات شريفهء 17 و 18 سورهء نساء ، در توبه شرط كرده است كه بعد از مرگ نباشد ، در اين خصوص نيز بايد بگوييم كه چنان كه قبلًا در بحث « خلود در آتش » نيز آورديم ، كافران و مشركان زمينه براى عفو و مغفرت و شفاعت و نجات ندارند :
إِنَّ اللهَ لايَغْفرُ انْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفرُ مادُونَ ذلكَ لِمَنْ يَشاءُ
« 1 » خدا ، اين را كه به او شرك ورزيده شود نمىبخشد و غير از آن را براى هر كه بخواهد ، مىبخشد .
بنابراين در روز قيامت گرچه عفو و مغفرت و شفاعت زمينهساز براى نجات است ، ولى براى مؤمن نه براى كافر ؛ زيرا كافر زمينهاى براى نجات ندارد :
إنَّكُمْ وَ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ الله حَصَبُ جَهَنَّمَ
« 2 » در حقيقت شما و آنچه غير خدا مىپرستيد ، هيزم جهنّم خواهيد بود .
از آنچه در اين فصل گفته شد معلوم مىشود كه توبه - كه همان تلاطم درونى است - هيچ شرطى ندارد و اگر در قرآن كريم و بعضى روايات از
هامش
( 1 ) نساء / 48
( 2 ) انبياء / 98