1 ) گناه از روى جهالت و به خاطر نادانى باشد . ( نه از روى علم و عمد )
2 ) توبه را تأخير نيندازد .
3 ) توبه قبل از ديدن مرگ باشد .
4 ) توبه بعد از مرگ نباشد .
پاسخ اين سئوال آن است كه : آنچه در ظاهر اين دو آيهء شريفه ملاحظه مىشود ، نيازمند توضيح و تفسير است و اين دو آيهء شريفه نكات ديگرى را در بر دارد ؛ زيرا ظاهر اين دو آيه علاوه بر اينكه خلاف عقل است ، خلاف روايات اهل بيت ( ع ) و خلاف سيرهء آنان در برخورد با گناهكاران نيز هست . نكات مهمّى كه در توضيح و تفسير اين دو آيهء شريفه وجود دارد از اين قرار است :
الف ) گاهى ، گناه در اثر طغيان يكى از غرايز است و در نتيجه ، تسلّط هوا و هوس و طغيان غريزه يا صفت رذيله موجب مىشود كه انسان « معرفت » خود را تقريباً از دست بدهد . قرآن شريف اين حالت را « جهالت » ناميده است و معلوم است كه توبه از اين نوع گناه پذيرفته است ، امّا اگر ارتكاب گناه در اثر عناد و لجاج و از روى طغيانگرى و انكار و دشمنى با حقّ و حقيقت باشد ، طبيعى است كه چنين گناهى ، زمينه ساز عدم آمرزش الهى مىشود ، گناهى كه از روى لجاجت و دشمنى با حقّ انجام مىپذيرد ، حكايت از كفر مىكند و انسان موفّق به توبه از اين گونه گناهان نمىشود ؛ زيرا حالت عناد و لجاج مانع از آن است كه از كردهء خود پشيمان شود . بنابراين ، اينكه قرآن شريف « جهالت » را در توبه ، شرط فرموده است ، حكايت از يك نكتهء اخلاقى دارد و آن عبارت است از اينكه اگر گناه و نافرمانى از سر عناد و لجاج صورت گرفت ، توبه از آن ممكن نيست و در حقيقت چنين گناهكارى از روى علم و آگاهى به سوى جهنّم حركت مىكند .
اسلام، آيين رستگارى (فارسى) — صفحة 150
مساهمون: الشيخ حسين المظاهري
ص١٥٠