به ما مىگويد كه حكمت و لطف الهى اقتضا مىكند كه راهنماى انسان سالك باشد و بهترين منزلها در سير و سلوك همين منزل توبه است ، چنان كه قاعدهء لزوم فيض به ما مىگويد منع فيض از كسى كه زمينهء گرفتن فيض را داشته باشد محال است و گناهكار به واسطهء توبه بهترين زمينه را پيدا مىكند .
توجّه به اين نكته مهمّ است كه از نظر قرآن كريم بلكه از نظر عقل ، توبه هيچ شرطى ندارد و به صرف پيدا شدن حالت درونى پشيمانى از گناه ، توبه حاصل مىگردد ، امّا بايد دانست كه لازمهء پشيمانى ، تصميم بر ترك گناه و عمل بر طبق دستورات الهى است ؛ زيرا اگر كسى تصميم بر ترك گناه نداشت و يا بر اساس فرمان الهى عمل نكرد ، در حقيقت از گناه پشيمان نشده است .
حال ممكن است سئوال شود كه پس چگونه در آيهء 17 و 18 سورهء نساء چهار شرط براى توبه ذكر شده است ؟
إنَّمَا التَّوبَة عَلَى اللهِ لِلَّذينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَة ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَريبٍ . . . وَ لَيْسَتِ التَّوبَة لِلَّذينَ يَعْمَلُونَ السَّيّئاتِ حَتّى إذَا حَضَرَ احَدَهُمُ الْمَوتُ قَالَ إِنّى تُبْتُ الآنَ وَ لَا الَّذينَ يَمُوتُونَ وَ هُمْ كُفّارٌ
« 1 » توبه نزد خداوند ، تنها براى كسانى است كه از روى نادانى مرتكب گناه مىشوند سپس به زودى توبه مىكنند . . . و توبه كسانى كه گناه مىكنند تا وقتى كه مرگ يكى از ايشان فرا مىرسد ، مىگويد اكنون توبه كردم ، پذيرفته نيست و ( نيز توبه ) كسانى كه در حال كفر مىميرند ، پذيرفته نخواهد شد .
همانگونه كه در ظاهر اين دو آيهء شريفه ملاحظه مىشود ، چهار شرط براى توبه تعيين شده است :
هامش
( 1 ) نساء / 18 - 17