رساندن سافل به عالى و تصوير هر مادهاى به صورت لايقهاش و رساندن به بهترين چيزى كه تصور مىرود مىباشد . . . . » ؛ « 1 » خلاصه اين كه عالم براى اغراض و اهدافى خلق شده است - و رحمت واسعه الهى اقتضا مىكند كه مخلوقات به اهداف غايى خود دست يابند . و انسان هم در اين ميان آرزومند است به درجه عقل و كمال برسد و اين را هم در خودش مىيابد . پس در غريزه موجودات و در نفوس آنها توجه به كمال وجود دارد .
حال ، اگر توجه به كمال در غريزه و جبلت انسانهاست ، پس همه كمالهاى وى مقتضاى ذات اوست . بنابراين ، ذات شىء « 2 » به سوى كمال حركت مىكند . پس يك حركت عارضى نيست بلكه وجود بذاته اقتضاى كمال دارد .
سخن را فراتر از انسان مطرح مىكنيم . به طور كلى در همه عالم آفرينش ، جبلت كمالطلبى وجود دارد . همه وجودات به سوى خير محض و محض الوجود كه اللَّه باشد در حركتاند : « وهذا امر مركوز فى جبلة العالم وجزئياته وكلياته ومحسوساته ومعقولاته وارضيّاته وسماويّاته ومركّباته ومبسوطاته ، كما قال سبحانه : « وَللَّهِ يَسْجُدُ مَن فِي السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلَالُهُم بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ » « 3 » و قوله : « وَإِن مِن شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ » . « 4 » و من تصفح اجزاء العالم لم يجد موجوداً الا وله توجه غريزى أو حركة جبلية إلى ما هو اعلى منه طلباً للبقاء الأدوم
هامش
( 1 ) - اسفار ، ج 5 ، ص 195
( 2 ) - هرگاه در بحث حركت سخن از ذات گفتيم ، مقصود ذاتى باب ايساغوچى يعنى جنس و فصل و نوع و يا ذاتى باب برهان يعنى منتزع از ماهيت ، نيست بلكه منظور ، ذاتى وجود است كه وجود بذاته - مثلًا - چنان اقتضايى دارد . آن دو معنى ، ذاتى مفهوم و ماهيتاند
( 3 ) - رعد / 15
( 4 ) - اسراء / 44