پاسخ اين سوال هم اين است كه اين آيات و روايات ، نهايت و هدف كلى را نمىگويد بلكه از نهايت اين جهان ماده سخن مىگويد آن هم خراب شدنى كه مقدمهء يك حركت جديد است ، جهان پايان ندارد بلكه حركت تازهاى شروع مىشود و در حديثى منقول امام صادق عليه السّلام مىفرمايد : « پس از آنكه محشر برپا شد و شماها به بهشت و دوزخ رفتيد ، باز هم آدم و حوّايى و انسانهايى مىآيند » .
بحث ما در زمينهء هدف از خلقت مفصّل شد ولى خواستيم اكنون كه به تناسب كلمات نهج البلاغه سخن از هدف آفرينش پيش آمد ، فشردهاى از بيشتر قسمتهاى آن بحث را ذكر كرده باشيم . ولى در اين ميان يكى از مهمترين قسمتهاى اين بحث كه تحقيق بيشترى مىخواهد ناديده گرفتيم و آن اينكه به چه وسيله مىتوان مدارج و مراتب خلافت اللّهى و مقدمات آن را شروع كرد و حركت نمود .
اين بحث مسايل فراوان عرفانى و اخلاقى مىطلبد كه از حوصلهء اين مقام بيرون است « 1 » و البته مهمترين مسأله ، توفيق الهى است كه از رهگذر عمل و خلوص قلب به دست مىآيد ، بطوريكه اگر علم و عمل از يكديگر جدا شوند ، مىسوزند .
هامش
( 1 ) . براى مطالعه بيشتر ر . ك : اسرار الصلاة و مصباح الهداية ، امام خمينى ؛ لقاء اللّه ، حاج ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى .