پاسخ اين سوال هم اين است كه اين آيات ، مراتب تكامل را شرح مىدهد و بيان مىكند كه هر كدام هدف و نهايت مرحلهء پيش است . تكامل انسان بايد از مراحل علم و عمل و خلوص بگذارد تا به مرحله « خلافت اللهى » برسد و عبور از علم هم معمولا بدون اختلاف نيست . توضيح اينكه وقتى انبياء فرستاده مىشوند ، بر سر پذيرش و رد كلام آنها ميان مردم اختلاف مىافتد و اين اختلاف طبق استعدادهاى مختلفى كه در مردم هست شكل مىگيرد و آنها كه درك صحيحترى دارند و به تعبير قرآن كريم « مورد رحمت خدا هستند » سخن پيامبران را مىپذيرند و از اختلاف و نزاع ، سالم بيرون مىآيند .
بنابراين علم ، معرفت خدا ، عمل صالح و خلوص همگى مراحل تكامل هستند و آخرين آنها « خلافت اللهى » است و در همهء اين مراحل ، رحمت خداوند انسان را همراهى مىكند و توفيق مىدهد .
در بررسى نظريّهء ماكياول گفته شد كه اين نظريّه به هرج و مرج مىانجامد و لازمهاش اين است كه بگوييم هدف از خلقت نابودى است .
ولى اين مطلب در برخى روايات به عنوان هدف ذكر شده است مانند اين حديث مشهور : « لدوا للموت و ابنوا للخراب » « 1 » و يا آيات قرآن : « اذا الشّمس كوّرت و اذا النّجوم انكدرت . . . » « 2 » و « و اذا السّماء انشقّت » « 3 » .
هامش
( 1 ) . « بزاييد براى مردن و بنا كنيد براى خراب شدن » ، نهج البلاغه ، حكمت 132 .
( 2 ) . « آنگاه كه خورشيد بىنور شود و ستارگان تيره گردند » ، سوره تكوير ، آيه 2 .
( 3 ) . « آنگاه كه آسمان پاره شود » ، سورهء انشقاق ، آيه 1 .