در شرط ذكرى ، آگاهى و التفات داشتن موضوعيت دارد ، مانند ترتيب بين نماز ظهر و عصر كه شرط ذكرى است ؛ از اين رو ، چنانچه كسى از روى سهو ، نماز عصر را پيش از نماز ظهر بخواند ، نماز صحيح است و نياز به اعاده ندارد . 3 و نيز شرط اباحه ( غصبى نبودن ) آب براى وضو و مكان براى نماز . بنابر اين ، با جهل به غصبى بودن و حرمت آن ، وضو و نماز باطل نخواهد بود . 4
مقابل شرط ذكرى ، شرط واقعى قرار دارد كه واقع ، قطع نظر از علم و جهل به آن ، شرط است ، مانند شرط مطلق و پاك بودن آب براى وضو ؛ از اين رو ، وضو گرفتن با آب مضاف يا نجس مطلقا باطل است ؛ هرچند وضو گيرنده جاهل به مضاف يا نجس بودن آن باشد . 5
( - - - ) شرط )
1 . فقه الإمام جعفرالصادق 1 / 180 * 2 . مستند العروة ( الصوم ) 2 / 379 ؛ مدارك العروة 23 / 19 ؛ أصول الإستنباط / 89 - 90 * 3 . العروة الوثقى 2 / 282 - 284 * 4 و 5 . التنقيح ( الطهارة ) 4 / 367 - 368 .
شرط واقعى
شرط واقعى شرطى كه علم و جهل در آن دخالتى ندارد و واقع ، قطع نظر از علم و جهل شرط مىباشد ( - - - ) شرط واجب ) .
شرط وجوب
شرط وجوب مقابل شرط واجب .
شرط به لحاظ متعلّق به شرط وجوب و شرط واجب ( - - - ) شرط واجب ) تقسيم مىشود . شرط وجوب شرطى است كه در پيدايى مصلحت در متعلّقِ وجوب نقش دارد ؛ به گونهاى كه با نبود آن متعلّق فاقد مصلحت است و در نتيجه واجب نخواهد بود ، مانند استطاعت ( - - - ) استطاعت ) نسبت به حج . بر خلاف شرط واجب كه در تحقق مصلحت در خارج و كيفيت امتثال نقش دارد ، مانند پيمودن راه براى اداى مناسك حج يا طهارت نسبت به نماز .
شرط وجوب يا از شرايط عمومى همهء تكاليف است ، مانند بلوغ و عقل و يا خصوص بعضى تكاليف ، همچون استطاعت كه شرط وجوب حج است . 1
تفاوت شرط وجوب با شرط واجب در اين است كه در اول تحصيل شرط بر مكلّف واجب نيست . بنابر اين ، بر مكلّف واجب نيست در پى تحقق استطاعت برآيد ؛