ليكن نوع دوم در بعضى اوقات بر شخص عارض مىشود .
احكام :
1 . رفع تكليف : عاقل بودن از شرايط عمومى تكليف است ( - - ) عقل ) ؛ از اين رو ، ديوانه تكليف ندارد و بر افعال او اثرى مترتّب نيست « 1 » ( - - ) تكليف ) . بنابر اين ، عبادات ديوانه و نيز هر فعلى كه ترتّب اثر شرعى بر آن منوط به قصد فاعل است ، مانند عقود ( - - ) عقد ) و ايقاعات ( - - ) ايقاع ) از ديوانه صحيح نخواهد بود ؛ ليكن افعالى كه بدون قصد و ارادهء فاعل ، اثر شرعى دارند ، اگر از ديوانه سرزند ، داراى اثر است ، مانند طهارت حاصل از شستن چيز نجس و جنابت مترتّب بر آميزش . « 2 »
بازداشتن ديوانه از ارتكاب محرّمات ، بر ديگران واجب نيست ، مگر محرّماتى كه شارع ، راضى به تحقق آنها در خارج نيست ، مانند زنا ، لواط و قتل . « 3 »
قضاى عبادات فوت شده از ديوانه در زمان ديوانگى ، پس از عاقل شدن بر او واجب نيست ، مگر آنكه قبل از ديوانگى بر او واجب شده و وى آنها را تا زمان ديوانگى انجام نداده باشد ، مانند نمازى كه هنگام عاقل بودن بر او واجب شده ، ليكن وى آن را به جا نياورده است ، يا براى حج مستطيع شده ، ليكن حج نگزارده است . در اين موارد ، قضاى نماز و به جا آوردن حج ، پس از عاقل شدن بر او واجب مىشود . « 4 »
2 . محجور بودن : ديوانگى از اسباب ثبوت حَجْر ( - - ) حجر ) است ؛ از اين رو ، ديوانه از هر نوع تصرفى در مالش ممنوع است و در صورت تصرّف ، به فروختن ، اجاره دادن و مانند آن ، اثرى بر آن مترتّب نيست . « 5 »
3 . ولايت بر ديوانه : پدر و جدّ پدرى بر اموال ديوانه ولايت دارند . اين ولايت با نبود آنان ، براى وصىّ و با نبود وصىّ براى حاكم شرع و با نبود حاكم شرع ، بنابر تصريح برخى ، براى هر شخص مطمئن و امينِ واجد شرايط لازم ، ثابت است . اگر ديوانگى پس از بلوغ ( - - ) بلوغ ) عارض گردد ، در اينكه پدر و جدّ پدرى بر ديوانه ولايت دارند يا تنها حاكم شرع ، اختلاف است . « 6 »
4 . اسلام و كفر : ديوانه از حيث اسلام و كفر تابع پدر و مادر خويش است . از
هامش
( 1 ) بحوث فى الفقه ( صلاة الجماعة ) / 207 .
( 2 ) فرائد الاصول 3 / 126 ؛ مصباح الفقاهة 3 / 234 و 261 - 264 .
( 3 ) العروة الوثقى 1 / 312 ؛ التنقيح ( الطهارة ) 3 / 378 - 379 .
( 4 ) جواهرالكلام 13 / 2 - 3 ؛ العروة الوثقى 4 / 537 .
( 5 ) جامع المدارك 3 / 446 ؛ تذكرة الفقهاء 10 / 12 - 13 ؛ غاية الآمال 2 / 328 ؛ جواهر الكلام 26 / 4 .
( 6 ) جواهر الكلام 26 / 101 - 104 .