در اينكه مراد از دلوك چيست ، لغويان و مفسران بين سه قول اختلاف نظر دارند :
زوال خورشيد ؛ از زوال تا غروب خورشيد و غروب ؛ ليكن بنا به تصريح جمعى از لغويان و نيز روايات صحيح از ائمه عليهم السّلام ، مراد از دلوك ، زوال خورشيد است « 2 » ( - - ) زوال ) .
دليل
دليل : مستند حكم شرعى .
دليل عبارت است از آنچه كه براى اثبات حكم شرعى به آن استدلال مىشود .
دليل ( حجت ) در اصطلاح اصوليان به دو معنا آمده است : يكى اماره ( - - ) اماره ) كه دليلى ظنّى ، اما معتبر است ، مانند خبر واحد ( - - ) خبر واحد ) در برابر اصل عملى ( - - ) اصل عملى ) و ديگرى قياس ( قضيه ) مركب از صغرى و كبرى . از آن در اصول فقه سخن گفتهاند .
اقسام : براى دليل تقسيماتى ذكر شده است ، از جمله :
1 . نقلى و عقلى : دليل به معناى قياس مركب از صغرى و كبرى يا نقلى است و يا عقلى .
دليل نقلى : دليل نقلى ( شرعى ) به دليلى گفته مىشود كه كبراى آن برگرفته از كلام شارع باشد ، خواه صغراى آن نيز شرعى باشد ، مانند آنكه دربارهء آب مشكوك الطهاره گفته مىشود : آبى كه طهارتش مشكوك است شرعاً پاك مىباشد و هر آب پاكى نوشيدنش جايز است ؛ پس نوشيدن اين آب مشكوك جايز است . و يا غيرشرعى باشد ، مانند اين دليل كه : اين مايع شراب است و هر شرابى حرام است ، پس اين مايع حرام است . در اين دليل ، كبرى ، شرعى است ؛ ليكن صغرى امرى وجدانى است .
دليل عقلى : دليل عقلى دو قسم است :
مستقل و غير مستقل . قسم نخست ، دليلى است كه صغرى و كبراى آن ، هر دو عقلى باشند ، و قسم دوم ، دليلى است كه تنها كبراى آن عقلى باشد « 1 » ( - - ) عقل ) .
2 . دليل اجتهادى و فقاهتى : دليل به لحاظ اينكه مدلول آن حكم واقعى ( - - ) حكم واقعى ) يا حكم ظاهرى ( - - ) حكم
هامش
( 2 ) الحبل المتين / 132 ؛ جواهر الكلام 7 / 97 و 124 ؛ كتاب الخلل فى الصلاة / 89 .
1 اصول الفقه 2 / 263 - 264 ؛ اصطلاحات الاصول / 134 - 135 .