كه حج بر او استقرار يافته ، امّا به دليل پيرى يا بيمارى توانايى جسمى خود را براى هميشه از دست داده ، واجب است ؛ بلكه بنابر قول برخى در صورت عدم استقرار حج نيز با داشتن تمكّن مالى براى نايب گرفتن ، حكم چنين است . در اينكه وجوب نيابت به حَجّة الاسلام ( - - ) حجة الاسلام ) اختصاص دارد يا شامل حج واجب با نذر يا به سبب باطل شدن حج پيشين هم مىشود ، اختلاف است . بنابر تصريح برخى ، وجوب نيابت ، فورى است و تأخير آن جايز نيست . « 1 »
شرايط نايب : عقل ، ايمان ( دوازده امامى بودن ) ، مشغول نبودن ذمّهء نايب به حجّ واجب و بنابر قول مشهور ، بلوغ در نايب شرط است . بنابر اين ، نيابت ديوانه ، كودك يا كافر يا مخالف و يا كسى كه حج واجب بر ذمّه دارد ، صحيح نيست . البته كسى كه حج واجب بر ذمّهء او است ، چنانچه به سبب نداشتن مال ، توان انجام دادن آن را نداشته باشد ، مىتواند حج نيابتى به جا آورد ، ليكن در صورت وجوب حج بر او ، اگر حج نيابتى بگزارد ، بنابر مشهور باطل است . برخى ، در اين صورت حج را صحيح و تنها اجاره را باطل دانستهاند . در نتيجه با انجام دادن حجّ ، ذمّهء منوب عنه برى مىشود ، ليكن نايب مستحق اجرت نخواهد بود . « 2 »
بنابر قول مشهور ، همسان بودن نايب و منوب عنه از نظر جنسيت شرط صحّت نيابت نيست . از برخى قدما عدم جواز نيابت زن صروره ( زنى كه نخستين بار حج مىگزارد ) مطلقا يا تنها براى مردان ، نقل شده است . البته نيابت صروره ، بويژه زن بنابر مشهور مكروه است . « 3 »
شرايط منوب عنه : در منوب عنه اسلام شرط است . از اين رو ، نيابت از كافر صحيح نيست . و نيز در حج واجب شرط است كه منوب عنه ، مرده يا زندهء ناتوان از به جا آوردن حج باشد . بنابر اين ، نيابت از انسان زندهء توانا بر انجام دادن حج ، صحيح نيست . برخى ، ايمان ( دوازده امامى بودن ) را نيز در منوب عنه شرط صحّت نيابت دانستهاند ، مگر اينكه منوب عنه پدر نايب باشد كه از نظر برخى ، پدر از شرط ايمان مستثنا است .
هامش
( 1 ) جواهر الكلام 17 / 281 - 286 و 313 ؛ العروة الوثقى 4 / 434 - 435 ؛ مهذّب الاحكام 12 / 232 .
( 2 ) جواهر الكلام 17 / 356 - 363 ؛ مهذّب الاحكام 12 / 234 .
( 3 ) جواهر الكلام 17 / 364 - 366 ؛ مهذّب الاحكام 12 / 237 - 238 .