ياد شده ، آن دو نفر را بر حكم خويش - تنفيذ ( اجرا ) مىشود . « 6 » ( - - ) انهاء حكم )
تنفير
- - ) رماندن
تنفيل
- - ) نفل
تنقيح مناط
تنقيح مناط : شناسايى علّت حكم از كلام شارع از راه حذف ويژگيهاى غير دخيل در حكم .
تنقيح مناط ، از اصطلاحات اصول فقه و از شيوههاى استنباط حكم است كه در پرتو اجتهاد و نظر ، علّت حكم از اوصاف غير دخيلى كه در نصّ آمده ، شناسايى و در نتيجه ، حكم به تمامى مواردى كه علّت در آنها وجود دارد تعميم داده مىشود .
از مثالهاى تنقيح مناط در فقه ماجراى مردى بياباننشين است كه نزد پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آمده و از عمل آميزش خود با همسرش در روز ماه رمضان خبر داد و آن حضرت او را به آزاد كردن يك برده امر كرد .
فقها از اين حديث استنباط كردهاند كه ارتكاب چنين عملى در ماه رمضان از سوى هر فرد روزهدارى موجب كفّاره ( آزاد كردن برده ) مىشود و خصوصيت باديهنشينى سائل و وقوع عمل در آن موقعيت زمانى و مكانى ، دخلى در علّيت حكم ( وجوب كفّاره ) ندارد و تنها علّت حكم ، وقوع آن در ماه رمضان است . « 1 »
تنقيح مناط گاه قطعى و يقينى است و گاه ظنّى . اوّلى - مانند مثال ياد شده - حجّت است ولى دومى - مانند حذف خصوصيت آميزش و تعدّى از آن به ديگر مفطرات - حجّت نيست . « 2 » برخى گفتهاند :
اگر علّت حكم به صورت قطعى استنباط گردد تنقيح مناط ناميده مىشود و اگر به صورت ظنّى باشد قياس مستنبط العلّه ( - - ) قياس ) خواهد بود . « 3 »
از ديگر شيوههاى استنباط حكم ، الغاى خصوصيت است . برخى آن را با تنقيح مناط يكى دانستهاند ؛ ليكن بعضى
هامش
( 6 ) . جواهر الكلام 40 / 306 .
( 1 ) . معارج الاصول / 185 ؛ الوافية فى الاصول الفقه / 237 - 238 ؛ قوانين الاصول / 168 ؛ الاصول العامة / 315
( 2 ) . معارج الاصول / 185 ؛ الوافية فى اصول الفقه / 228 - 229 ؛ الحدائق الناضرة 1 / 56
( 3 ) . الفوائد الحائرية / 147 - 148 .