قابل تقسيم است كه به نمونههايى از آنها اشاره مىشود .
1 . از جهت نوع دلالت بر حكم : دلالت بعضى آيات بر حكم شرعى به نحو استقلال است مانند
« أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا »
« 1 » كه بيع را حلال و ربا را حرام مىداند ، ولى دلالت بعضى ديگر به نحو انضمام است مانند
« وَ فِصالُهُ فِي عامَيْنِ »
« 2 » كه مدّت زمان شيرخوارگى را دو سال مىداند و به ضميمه آيهء
« وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً »
« 3 » به دست مىآيد كه كمترين زمان حمل ، شش ماه است ؛ زيرا مدّت دوران آبستنى و شيرخوارگى را سى ماه دانسته است .
از سوى ديگر ، بعضى آيات به صيغهء انشاء دلالت بر حكم دارد مانند
« أَقِيمُوا الصَّلاةَ »
« 4 » و بعضى به هيئت اخبار مانند
« حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ »
. « 5 »
2 . از جهت حكم مورد دلالت آيه : مدلول برخى آيات ، حكم تكليفى است مانند وجوب روزه و حرمت خوردن مردار كه به ترتيب از آيهء
« . . . كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ »
« 6 » و آيهء
« حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ »
« 7 » استفاده مىشود ، و مدلول برخى ديگر ، حكم وضعى است مانند بطلان روزه در حال مرض يا سفر كه از آيهء
« . . . وَ مَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ »
« 8 » استفاده شده است . بعضى آيات متضمّن احكام و قواعد كلّى است مانند قاعدهء عسر و حرج كه از آيههاى
« ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ »
« 9 » و
« يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ »
« 10 » استفاده شده است .
بعضى آيات ارشاد به حكم عقل است مانند
« وَ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ »
« 11 » ، و بعضى ديگر ، امضاى امر عرفى يا عقلايى است مانند
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ »
. « 12 »
از سوى ديگر ، بعضى آيات بيانگر ادب معاشرت مؤمنان با رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله است مانند
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ »
« 13 » ، ولى بعضى ديگر ، چگونگى روابط اجتماعى مؤمنان و حدود و اصول همزيستى سالم و برادرانه را در جامعه
هامش
( 1 ) بقره / 275 .
( 2 ) لقمان / 14 .
( 3 ) احقاف / 15 .
( 4 ) بقره / 43 .
( 5 ) مائده / 3 .
( 6 ) بقره / 183 .
( 7 ) مائده / 3 .
( 8 ) بقره / 185 .
( 9 ) حج / 78 .
( 10 ) بقره / 185 .
( 11 ) آل عمران / 132 .
( 12 ) مائده / 1 .
( 13 ) حجرات / 2 .