بعد فلسفى دارند . بحث جبر و اختيار مربوط به افعال انسان است و انسان از موجودات خارجى مىباشد و فلسفه از موجودات خارجى و از آثار وجودى آنها بحث مىكند . بنابراين جبر و اختيار را از اين طريق مىتوان مورد بررسى قرار داد . البته از جهت عقاب و ثواب و مدح و ذّم چون مربوط به اعتبارات عقلائى و شرعى مىشود از بحث فلسفى خارج است در اين مبحث عناوين زير بحث شده و به اثبات رسيده است :
الف - آثار و افعال موجودات گوناگون ملاك نوعيت و امتياز انواع خارجى از يكديگر است .
ب - تقسيم افعال موجودات به دو قسم : اول افعالى كه علم فاعل در آنها دخالت ندارند ؛ دوم افعالى كه علم فاعل بدانها تعلق مىگيرد و به تعبير ديگر علم واسطه بين فاعل و فعل قرار دارد .
ج - تقسيم فعل انسان به اضطرارى و ارادى و تقسيم فعل ارادى به اختيارى و اجبارى ( فاعل ، فعل اختيارى را بطور آزادانه ترجيح داده و انتخاب مىكند و لكن فعل اجبارى را مجبور است كه ترجيح دهد و انتخاب كند ) .
د - هر وجود خارجى باتوجه به نسبتش به علت تامه وجودش ضرورى و وجود واجب خواهد بود و اگر وجودى را باتوجه به علت ناقصه ( جزء العله - مقتضى - فاعل ) بسنجيم ، آن وجود امكانى خواهد بود .
ه - فعل انسان در نسبت به انسان ممكن است ولى وقتى منسوب به علت تامه باشد يعنى انسان ، علم ، اراده ، زمان ، مكان ، وجود مقتضى ، فقدان مانع و . . . واجب مىشود .
و - افعال انسان نسبتى به فاعل ( انسان ) و نسبتى به واجب
دومين يادنامه علامه طباطبائى (فارسى) — صفحة 326
مساهمون: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى
ص٣٢٦