امّا در صورت گفتارى بودن بحث و جدل ، آداب ديگرى نيز بدان افزوده مىگردد از جمله اين كه :
1 . طرفين مناظره نبايد سخن يكديگر را قطع نمايند .
2 . طرفين نبايد صداى خود را بيش از حدّ معمول بالا ببرند و . . . .
از آن چه كه گذشت ، روشن مىشود كه جدل به دو نوع حق و باطل ، تقسيم مىشود و جدل حق ، بدين معناست كه ضمن رعايت آداب و اخلاق والاى نيكو ، از حجّت معتبر و مورد قبول دو طرف يا طرف مقابل نيز استفاده گردد . اكنون اين پرسشها مطرحاند :
آيا علمِ جدل ، همان علم مناظره است ؟
آيا علمِ جدل ، در پى كشف راههاى ابطال و نقض استدلالهاى رقيب است ؟
و آيا علمِ جدل ، آداب بحث و مناظره را مورد بحث و بررسى قرار مىدهد ؟
علما درباره اين مسائل ، اختلاف نظر دارند ، البته ما در آغاز بحث - كه مبتنى بر آيات قرآن بود - در پى پاسخ گويى به اين پرسشها نبودهايم ؛ همچنين ما در مباحث اين كتاب ، تفاوتى ميان « جدل » ، « احتجاج » و « مناظره » قائل نيستيم و خوانندگان محترم نيز نبايد اين موضوع را ناديده بگيرند .
آداب مناظره و گفت و گو در اصول دين (فارسى) — صفحة 38
مساهمون: السيد علي الحسيني الميلاني
ص٣٨