در مبارزه با غربگرايى ، استعمار انگليس ، تفكرِ « دولت منهاى ديانت و روحانيت منهاى سياست » ، مشروطهء غربى و فريب خوردگان فرنگى مآب ، اين حاج شيخ فضل اللّه نورى « 1 » شهيد بود كه همهء مفاسدى را كه براى جدا كردن نهضت مشروطه از اسلام در دورهء اختناق ، ارعاب و جنايت رضاخانى پيش آمد ، پيش بينى مىكرد و با عنوان « مشروطهء مشروعه » با برنامهء استعمارى نفى حاكميت اسلام ، مبارزه كرد و تا سر حد شهادت و رفتن به بالاى دار ، استقامت نمود تا در نتيجهء فداكارى ، پايدارى و قوّت ايمان او - اگر چه به ظاهر ، مخالفان مشروعه بودن مشروطه ، پيروز شدند - آن نظام در افكار مسلمانان محكوم و نامشروع تلقى شد و در دراز مدت در حقيقت ، آن مجتهدِ مظلومِ مصلوب ، پيروز گرديد .
در نيم قرن اخير در طليعهء كسانى كه در ايران با استعمار جنگيدند ، حوزههاى علمى و علماى شيعه قرار داشتند . نهضت مرحوم حاج آقا نور اللّه اصفهانى « 2 » در اجتماع علماى قم و قيام حاج آقا جمال اصفهانى « 3 » در تهران و مخالفت حاجميرزاصادق آقاتبريزى « 4 » در آذربايجان با نقشههاى استعمارگرانهء انگليس ، مشهور و معروف است .
اولى را - چنان كه معروف است - عمّال استعمار ، محرمانه و به طور مرموز كشتند ، دومى را به اصفهان و سومى را به قم تبعيد نمودند .
ملت ايران هرگز مجاهدات عالم شيعه ، سيد حسن مدرّس « 5 » را كه به دستور استعمار و رژيم منحوس پهلوى در ماه مبارك رمضان در حال روزه با وضعيت فجيعى به شهادت رسيد فراموش نخواهد كرد .
در قيام مشهد نيز ، كه براى دفاع از اسلام و جلوگيرى از نقشههاى رژيم استعمارگر بر پا شد و به واقعهء فجيع مسجد گوهر شاد « 6 » منتهى گرديد ، علماى طراز اول مانند مرحوم آقا ميرزا محمّد كفائى « 7 » ( آقا زاده ) گرفتار زندان و شكنجه شدند . و مرحوم حاج آقا
هامش
( 1 ) . درباره عالم دين باور عدالتخواه و زمان آگاه آيت الله نورى نك : شيخ فضل الله نورى و مشروطيت ( رويارويى دو انديشه ) از مهدى انصارى ، مؤسسه انتشارات امير كبير ؛ تشيع و
مشروطيت در ايران ، عبدالهادى حائرى ، مؤسسه انتشارات اميركبير ؛ علماى مجاهد ، 527 ؛ نهضت روحانيون ايران ، ج 1 ، ص 116 - 146 ؛ مشروطه از زبان صاحبنظران ، مصاحبه با نويسندهء متن ، ص 23 ؛ المآثر و الآثار ، ج 1 ، ص 204 ، معارف الرجال ، 2 ، ص 158 ؛ مكارم الآثار ، 5 ، ص 1605 ؛ مجموعه رسائل ، اعلاميه ، مكتوبات ، . . . و روزنامه شيخ شهيد فضل الله نورى ؛ علماى معاصرين ، 94 ، 138 ؛ لوايح آقا شيخ فضل الله نورى ؛ دانشنامه جهان اسلام ، 6 ؛ ديدهبان بيدار از على ابو الحسنى ( منذر ) ؛ انديشه سبز ، زندگى سرخ از همو ، خانه بر دامنه آتشفشان ! از همو ؛ پايدارى تا پاى دار از همو . و سيرى در حيات پر بار علمى ، معنوى ، اجتماعى و سياسى شهيد حاج شيخ فضل الله نورى ؛ شيخ فضل الله نورى و مكتب تاريخ نگارى مشروطه از على ابوالحسنى ؛ اختران فقاهت ، ج 1 ، ص 421 .
( 2 ) . آيت الله مجاهد حاج آقا نور الله از رهبران مشروطهخواه اصفهان بود . در پى اعلام نظام اجبارى سربازگيرى در آبان 1206 ه - ش مردم اصفهان با جلب پشتيبانى آيت الله حاج آقا نور الله ، بر ضد اين قانون ، شورش عمومى به راه انداختند . نامبرده با چند تن از علما و طلاب راهى قم شد . . . .
درباره زندگانى سياسى و قيام عالم اصلاح طلب و سياستمدار برجسته آيت الله حاج آقا نور الله نجفى اصفهانى عليه دولت مركزى در زمان رضاشاه به منابع زير مراجعه فرماييد :
قيام آيت الله حاج آقا نورالله نجفى اصفهانى نوشته سيد اسدالله رسا ، چاپ مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران ؛ انديشه سياسى و تاريخ نهضت بيدار گرانه حاج آقا نور الله اصفهانى از دكتر موسى نجفى ؛ فرازى از زندگانى سياسى حاج آقا نورالله اصفهانى به روايت اسناد به كوشش عليرضا اسماعيلى ؛ علما و رژيم رضا شاه از حميد بصيرت منش ، ص 291 به بعد ، چالشهاى روحانيت با رضا شاه ؛ 177 علماى مجاهد 62 ؛ زندگينامه رجال و مشاهير ايران ، 1 ، ص 198 - 202 ؛ حاج آقا نور اللهاصفهانى ستاره اصفهان ؛ تاريخ علمى و اجتماعى اصفهان در دو قرن اخير ، 2 ، ص 11 - 145 .
( 3 ) . دربارهء قيام حاج آقا جمال اصفهانى نگريسته شود به : علماى مجاهد ، ص 60 ، تاريخ علمى و اجتماعى اصفهان در دو قرن اخير ، ج 3 ، ص 68 و 84 ؛ زندگينامهء رجال و مشاهير ايران ، 190 و 191 ؛ انديشه سياسى و تاريخ نهضت بيدارگرانه حاج آقا نورالله اصفهانى ، صفحات 323 ، 326 و 330 .
( 4 ) . شرح حال آيت الله العظمى آقا ميرزا صادق آقا مجتهد تبريزى ( ره ) را در مجله نور علم ، دوره سوم شماره پنجم آوردهايم . نيز نك : احسن الوديعه ، ج 2 ، ص 110 ؛ علماى معاصرين ، 153 - 158 و 113 ؛ رجال آذربايجان 24 ، 65 ، 103 ؛ مؤلفين كتب چاپى ، 3 ، ص 481 ، معجم رجال الفكر و الادب فى النجف ، 5 ، كيهان انديشه ، ش . اوش 16 ، بيان صادق از احمد دينا نور و هادى هاشميان ؛ نهضت روحانيون ايران ، ج 1 ، ص 406 ، علماى مجاهد ، 144 ؛ مفاخر آذربايجان ، ج 1 ، ص 276 ؛ دانشنامه جهان اسلام ، 6 ، ص 4230 .
( 5 ) . دربارهء آيت الله مجاهد سيد حسن طباطبائى قمشهاى ملقب به مدرس ، نمايندهء دورههاى سوم تا ششم ( تهران ، مجلس شوراى ملى كه در سال 1316 توسط عوامل رضاخان به شهادت
رسيد . نك : كتاب مدرس قهرمان آزادى ، سيد حسن مدرس از عباس رمضانى ؛ آراء ، انديشهها و فلسفه سياسى مدرس ، تهران هنروران ؛ زندگى سياسى شهيد مدرس از سيد صدر الدين طاهرى ؛ شهيد مدرس ماه مجلس از غلامرضا گلى زواره ؛ انديشه سياسى شهيد مدرس از رضا عيسى نيا ؛ مدرس و مجلس ؛ نامهها و اسناد ، مدرس شهيد نابغه ملى ؛ مدرس ، سى سال شهادت از نادعلى همدانى ، علما و رژيم رضا شاه ، 321 ؛ نهضت روحانيون ايران ، ج 1 ، ص 371 .
( 6 ) . نك : قيام گوهرشاد از سينا واحد ؛ قيام مسجد گوهرشاد به روايت اسناد ، تدوين داود قاسمپور .
( 7 ) . آيت الله مجاهد حاج ميرزا محمد كفايى معروف به آقا زاده ، فرزند آخوند خراسانى 1356 - 1294 ه - ق ) است . وى از سال 1310 ش به بعد يكى از مخالفان به رضا شاه مجزات مىشد . و به دليل مخالفت با رژيم بازداشت و به يزد تبعيد شد . . . . درباره ايشان و خدمات و فعاليتهايش نك : زندگينامه رجال و مشاهير ايران ، ج 1 ، ص 44 - 47 ؛ ضميمه تاريخ علماى خراسان ، 248 ؛ قيام گوهرشاد ، ثبت افول فرزانگان ؛ گنجينه دانشمندان ، 1 ، ص 244 ، 7 ، ص 93 ؛ اثر آفرينان ، 1 ، ص 50 .