پرسش هفتم
ارتباط مدارس نظامية بغداد با حوزههاى علمى شيعه و توضيحى در رابطه با مقايسهء اين دو حوزه بيان فرماييد .
پاسخ : البته مدارس نظاميه « 1 » و مدارس ديگر اهل سنت ، با حوزههاى شيعى در جهات علمى بىارتباط نيستند ، و از معارف شيعى تا حدودى كه با برنامههاى سياست و حكومتى بودن آنها مخالفت نداشته ، كم و بيش متأثر شدهاند . وقتى افراد نامدارى از اهل سنت و مؤسسان مذاهب بزرگ آنها چون مالك و ابوحنيفه شاگرد حوزهء درس حضرت امام جعفر صادق عليه السلام باشند « 2 » و بسيارى از آنها با تلامذهء ايشان و ساير ائمه عليهمالسلام در ارتباط ، تماس و بحث باشند ، بالطبع ارتباط علمى بين مدارس شيعى و اهل سنت برقرار مىشود .
نبايد فراموش كرد كه شيعه و اهل سنت چون در اينكه قرآن مجيد و سنت پيغمبر صلى الله عليه وآله مدرك و مصدر علوم اسلامى است ، اتفاق نظر دارند و از اين جهت اين قدر مشترك اساسى هميشه مدارس آنها را به هم نزديك مىكند و وحدت و اتفاق را بين آنها حفظ مىنمايد .
اگر تعصب متعصبان و سياست سياستمداران مداخله نكند و فقط دانشمندان روشنفكر ، عهدهدار امور علمى باشند ، بيش از اينها به هم نزديك و با هم متحد مىشوند . هم اكنون گروهى از مشاهير بزرگ اهل سنت در مسائلى كه تا اين عصر بين شيعه و سنى مورد اختلاف بود ، ترك مذهب اهل سنت را نموده ، و به قول خودشان نظر به قوّت
هامش
( 1 ) . نظاميه مدرسههايى با شكوه بود كه در اواسط قرن پنجم توسط نظام الملك ( م : 485 ه - ) وزير آلب ارسلان ( م 445 ه - ) و ملكشاه سلجوقى در بغداد ، نيشابور و موصل و بصره و اصفهان و بسيارى از شهرهاى ديگر ساخته شد و پس از او به نام « نظاميه » خوانده شدند .
بعد از جامع الازهر بزرگترين مدرسهء اسلامى كه به تمام معنا آن را مىتوان دانشگاه اسلامى ناميد ، مدرسه نظاميه بغداد بود كه خواجه نزديك به شصت هزار دينار صرف بناى آن كرد و علماى بزرگ به تدرس در آنجا اشتغال داشتند .
تاريخ آموزش در اسلام ، ص 100 و 281 ؛ مدارس نظاميه و تأثيرات علمى و اجتماعى آن از دكتر نور الله كسايى ، مؤسسه انتشارات امير كبير ؛ تاريخ علوم اسلامى از جلال الدين همايى ، ص 38 به بعد ؛ تاريخ تعليم و تربيت در ايران و اسلام ، ص 123 به بعد .
( 2 ) . ابو حنيفه دو سال نزد امام صادق عليه السلام شاگردى كرد و به اين شاگردى افتخار مىكند . نك : مختصر التحفة الاثنى عشريه از آلوسى ، مكتبهء ايشيق استامبول ، 1399 ه - . ق ، ص 8 .
و در سخن كوتاهى در توصيف استادش مىگويد : ما رأيت افقه من جعفر بن محمد ؛ من فقيهتر از جعفر بن محمد عليه السلام نديدم ! نك : تذكرهء الحفاظ ذهبى ، ج 1 ، ص 166 ؛ سير اعلام النبلاء ، دارالنشر سال 1413 ، ج 6 ، ص 257 .
و مالك بن انس نيز سخن زيبايى درباره استاد خود امام جعفر صادق عليه السلام دارد كه در اين منابعآمده است : تهذيب التهذيب ، ج 2 ، ص 104 ( مطابق نقل اسد حيدر در كتاب الامام الصادق عليه السلام ، ج 1 ، ص 53 ؛ بحار ، ص 28 . مناقب ابن شهر آشوب ، ج 3 ، ص 372 .
و دربارهء پيشوايان علم و حديث عامه كه از امام صادق عليه السلام روايت مىكنند . نك : الصواعق المحرقه ، ص 201 .