مخلوق كوچك و بزرگ است كه در آن آثار قدرت بىنهايت و حكمت و علم نامنتهاى الهى مشهود نباشد ، و آدميان غافل را با نهيب و هشدار از خواب غفلت بيدار نكند و به انديشه در عاقبت كار ، وادار نسازد و در برابر عظمت آفريننده يگانه و يكتاى اين جهان هستى ، خاضع و خاشع ننمايد و به سجده نيندازد و زبانش را
به توحيد ، تهليل ، تسبيح و تكبير نگشايد و مثل مضامين اين دعا را بر گوش جان او نخواند :
« الّلهُمَّ انَّهُ فِي السَّمواتِ دَوَراتٌ وَ لا فِي الارْضِ حَرَكاتٌ وَ لا فِي الْعُيُونِ لَحَظاتٌ وَ لا فِي الْبِحارِ قَطَراتٌ وَ لا فِي الْاشْجارِ وَرَقاتٌ وَ الّا وَ هِي لَكَ شاهِداتٌ وَ عَلَيْكَ دالّاتٌ وَ في مُلْكِكَ مُتَحَيِّراتٌ » . « 1 »
آرى ، همه شواهد ، وجود خدا و دلايل علم و حكمت و قدرت اويند ؛
برگ درختان سبز در نظر هوشيار * هر ورقش دفترى است معرفت كردگار
« انْ نَظَرْتَ الَي الْاشْجارِ رَأَيْتَها دَفاتِرَ سُطِرْتَ عَلي اوْراقِها ادِلَّةٌ وُجُودِهِ اوْ الَي الْبِحارِ وَجَدْتَها زاخِراً مِنْ بَحْرِ كَرَمِهِ وَ جُودِهِ جَميعُ ما فِي الْكَوْنِ ناطِقٌ بِتَسْبيحِهِ وَ مَجْدِهِ وَ انْ مِنْ شَئ الّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ » . « 2 »
هامش
( 1 ) . ر . ك به سيد على خان ، كلم الطيب ؛ بارخدايا ! براستى كه هر چرخشى در آسمانها و هر حركتى در زمين و هر نگاهى در چشمها و هر قطرهاى در درياها و هر برگى از درختان ، همه بر تو گواه و دليلند و در ملك تو ، متحير و سرگردانند .
( 2 ) . اگر به درختان بنگرى ، مىبينى كه آنها دفترهايى است كه بر برگهاى آن دلايل وجود خداوند ، نوشته شده و اگر به درياها بنگرى آنها را سرشار از درياى بخشش وجود خدايى بينى . تمام آنچه در عالم وجودست به تسبيح و تمجيد او گوياست ؛ و هر آنچه هست تسبيحگوى و سپاسگزار اويند .