مسلمان در ايام حج مىتواند به عنوان مؤثرترين عامل مبادله فرهنگى و انتقال فكرها درآيد ، به همين دليل در دوران اختناقى كه از ناحيهء حكومت بنىاميه و بنىعباس براى جلوگيرى از نشر احكام اسلامى وجود داشت ، مردم با استفاده از فرصتى كه در زمان برگزارى حج پيش مىآمد مشكلات و مسائل خود را به وسيلهء تماس گرفتن با ائمهء هدى عليهم السلام و علماى بزرگ دين حل مىنمودند .
حج مىتواند به عنوان يك كنگرهء عظيم فرهنگى انديشمندان جهان اسلام را در ايامى كه در آن سرزمين به سر مىبرند گرد هم آورده و باعث نشر اخبار و آثار اسلام و پيشوايان اسلام گردد .
4 - تقويت پايههاى اقتصادى
يكى ديگر از ابعاد حج بعد اقتصادى آن است ؛ استفاده از مراسم عظيم حج براى تقويت پايههاى اقتصادى كشورهاى اسلامى نه تنها با روح حج منافات ندارد ، بلكه يكى از فلسفههاى اين مراسم به شمار مىرود . امام صادق عليه السلام در پاسخ « هشام بن حكم » كه از آن حضرت دربارهء فلسفه انجام حج سؤال نموده است ، يكى از فايدههاى اين تكليف الهى را انتقال سرمايههاى تجارى از شهرى به شهر ديگر بيان مىفرمايد « 1 » ؛ چه امرى بالاتر و شايستهتر از اين كه مسلمانان در آن اجتماع يك بازار مشترك اسلامى را پايهريزى نمايند و زمينههاى تجارى و مبادلاتى را در ميان خود به گونهاى فراهم سازند كه منافعشان به جيب دشمنان اسلام ريخته نشود و اقتصادشان وابسته به آنها نگردد .
هامش
( 1 ) - همان ، ص 14 ، حديث 18