در دورهء ميرزا ابوالقاسم قمى است . بار ديگر در زمان مرحوم آيت الله العظمى حاج شيخ عبد الكريم حائرى ، حوزهء علميهء قم براى سومين بار شكوفا شد . آيات عظامِ ديگر نيز كه پس از حضرت آيت الله حائرى به قم آمدند ، همگى بر شكوفايىِ حوزهء علميهء قم افزودند .
خداوند انشاءالله حوزهء علميهء قم را از همهء آسيبها حفظ نمايد . اكنون نيز همهء ما شاهد بركات فراوانِ حوزهء علميهء قم هستيم .
البته در هر دوره در شهرهاى فراوانى حوزهء علميه وجود داشته است . من در اين بحث كوتاه و ادامهء آن ، تنها به مركز حوزههاى علميه در هر عصر اشاره كردم .
مطالبى كه خدمتتان عرض كردم ، تاريخچهء مختصرى از حوزههاى علميهء شيعه است .
اكنون اشارهء مختصرى به نقش حوزههاى علميه مىكنم . به علتِ كمىِ وقت ، تنها اشارهاى به نقش حوزههاى امام صادق عليه السلام در مدينه ، حوزهء بغداد ، حوزهء نجف ، حوزهء حلّه و حوزهء قم مىكنم و از بحث كردن در بارهء ساير حوزهها خوددارى مىكنم .
همهء شما از نقشِ فعال و مفيدِ حوزههاى علميه آگاه هستيد . بنا بر اين ، من تنها عناوين خدمات حوزههاى علميه را فهرستوار برايتان ذكر مىكنم .
مهمترين نقش حوزههاى علميه ، تحقيق پيرامون علوم مختلف اسلامى ، گسترش اين علوم و تأليف كتابها و منابع گوناگون علمى بوده است .
اكنون مىبينيم كه در هر رشته از علوم اسلامى ، دريايى از كتابهاى شيعه در اختيار ماست . الحمد للّه ما در زمينههاى علمى ، داراى منابع و مداركِ فراوان و كافى هستيم . اين امر نتيجهء تلاشهاى خستگى ناپذيرِ حوزههاى علميهء شيعه است .
به عنوان مثال ، شما شيخ طوسى رحمه الله را در نظر بگيريد . ايشان در هر رشته از علوم اسلامى ، كتابى تأليف كرده كه بهترين كتاب در آن رشته است . كتابهاى مبسوط در علم فقه ، تبيان در تفسير قرآن ، عُدّه الاصول در علم اصول ، تهذيب و استبصار در علم الحديث و بسيارى از كتابهاى ديگر به وسيلهء ايشان تأليف شدهاند .
تعداد كتابهاى شيخ طوسى را بر روزهاى عمرش تقسيم كردهاند و ديدهاند اگر ايشان از اولين روزى كه به دنيا آمده است ، قلم به دست مىگرفت و شروع به نوشتن مىكرد ، تا آخرين روز عمرش ، به طور متوسط روزانه 55 سطر مطلب علمىِ عميق نوشته است .
البته هيچ كس از اولين روز زندگى شروع به نوشتن نمىكند . اگر دوران كودكى و ايام بيمارى ايشان را هم در نظر بگيريد ، ايشان به طور متوسط روزانه 100 سطر مطلب دقيق و عميق نوشته است .
نقش اساسى حوزههاى علميه ، تحقيق در علوم اسلامى ، تدوين كتابهاى مختلف در علوم اسلامى و تبليغ اسلام بوده است .
نقش ديگرِ حوزههاى علميه ، حفظ و دفاع از فرهنگ شيعه بوده است . هر يك از مذاهب اسلامى ، فرهنگ خاصّى دارند . مذهب شيعه هم يك فرهنگ مخصوص به خود را دارد .
مذهب شيعه از اول معتقد بود كه بايد از اهلبيت فرا گرفت . اين فرهنگ شيعه از زمان پيامبر صلى الله عليه و آله تا كنون حفظ شده است .
در طول تاريخ ، حملات فراوانى عليه فرهنگ شيعه صورت گرفته است ؛ اما با دفاع و محافظتِ حوزههاى علميه ، فرهنگ شيعه و اصالتِ آن حفظ شده است . اگر تلاشهاى حوزههاى علميهء شيعه نبود ، در اين مدت ، فرهنگِ شيعه آسيبِ فراون مىديد .
در اين فرصتِ كوتاه من نمىتوانم اصول فرهنگ شيعه را براى شما بيان كنم . اما اينكه امروز الحمد للّه همه چشم به درگاه اهلبيت
همپاى انقلاب (خطبه هاى نماز جمعه) (فارسى) — صفحة 473
مساهمون: السيد عبد الكريم الموسوي الاردبيلي
ص٤٧٣