عرض مىكنم .
امام صادق عليه السلام در سال 83 هجرى قمرى متولد و در سال 148 هجرى قمرى به شهادت رسيدند . ايشان يازده سالِ اوّلِ عمر پر بركت خويش را در خدمت جدّ بزرگوارش حضرت على بن الحسين زين العابدين عليه السلام و در دامن ايشان گذرانيد .
پس از شهادت امام سجاد عليه السلام ، تا سنّ سى و دو سالگى در خدمت پدرش ، حضرت امام باقر عليه السلام زندگى كرد .
پس از شهادت امام باقر عليه السلام دوران امامتِ امام صادق عليه السلام شروع شد و بيست و نه سال به طول انجاميد .
اوايل عمر مبارك امام صادق عليه السلام ، مصادف با دورهء حكومت عبد الملك بن مروان اموى بود و ايشان در دورهء منصور دوانيقى ، به شهادت رسيدند . محلّ اقامت ايشان ، شهر مدينه بود .
امام صادق عليه السلام در دوران زندگى شريفِ خود به تبليغ دين و تدريس علوم مختلف اسلامى مانند تفسير ، فقه ، اصول و ديگر علوم اسلامى ، اشتغال داشتند .
حتى بر طبق برخى از نقلها ، ايشان به بعضى شاگردانشان مانند جابر بن حيان ، علم شيمى و فيزيك و طبيعى هم آموختند و آنها در محضر ايشان ، رسالههايى به رشتهء تحرير در آوردند .
مدرسهء امام صادق عليه السلام در مدينه چهار هزار شاگرد داشته است كه همهء آنها بدون واسطه در محضر امام صادق عليه السلام درس خواندهاند . البته دوران تحصيلِ همهء آنها ، همزمان نبوده است . مدرسهء امام صادق عليه السلام شعبههايى هم در مكه و كوفه داشت .
مقام علمى امام صادق عليه السلام براى دوست و دشمن ، مُحرَز بود . برخى اوقات ، حكومتهاى ستمگرِ وقت كه قصد ضربه زدن به ايشان را داشتند ، با سلاح علم وارد معركه مىشدند .
از جمله ، يك بار منصور دوانيقى ، ابو حنيفه را به دربار احضار كرد و به او گفت :
ما مىخواهيم امام صادق را به دربار احضار كنيم . شما هم بايد در اين جلسه شركت كنيد و با او بحثِ علمى بنماييد .
منصور به ابو حنيفه فرصت داد تا خودش را براى بحث علمى با امام صادق عليه السلام آماده كند .
ابو حنيفه در مهلتى كه منصور به او داده بود ، چهل مسئلهء مشكل از مسائل مشكل علم فقه و تفسير را جمعآورى كرد و مدّتها روى آنها كار كرد تا در مناظرهء دربار منصور ، آنها را از امام صادق عليه السلام بپرسد .
پس از آماده شدن ابو حنيفه ، امام صادق عليه السلام را بدون اطلاع قبلى به دربار احضار كردند . منصور ، ابو حنيفه را به امام صادق عليه السلام معرفى نمود . امام صادق فرمود : او را مىشناسم . زيرا ابو حنيفه دو سال در خدمت ايشان درس خوانده بود .
سپس ابو حنيفه سؤالاتش را يك به يك مطرح كرد . امام صادق به همهء سؤالات ابو حنيفه پاسخ داد . ابو حنيفه گفت :
« ما رَأَيْتُ عالِماً اعْلَمَ مِنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ . » يعنى من هرگز عالم و دانشمندى متبحرتر و فاضلتر از جعفر بن محمد ( امام صادق عليه السلام ) نديدهام .
پس از آن جلسه ، شخصى به ابو حنيفه گفت : من مقدارى مال ، نذر بر امام كردهام .
آنها را به چه كسى بدهم ؟ و به تعبير ديگر ، امام مسلمانان در عصر حاضر كيست ؟
ابو حنيفه گفت : آن اموالى را كه نذر كردهاى ، به جعفر بن محمد بده .
اين جوابِ ابو حنيفه براى او اسباب زحمت و درد سرِ سياسى شد و او را گرفتار كرد .
آنچه عرض كردم ، گزارش بسيار مختصرى از حيات علمى امام صادق عليه السلام بود .
از نظر سياسى ، امام صادق عليه السلام مخالف
همپاى انقلاب (خطبه هاى نماز جمعه) (فارسى) — صفحة 276
مساهمون: السيد عبد الكريم الموسوي الاردبيلي
ص٢٧٦