در نتيجه ، در اواخر سلطنت رضاخان ، روحانيّت در كمال ضعف به سر مىبُرد و كمتر كسى رغبت مىكرد به طلبگى روى آوَرَد .
در همين دوران ، در شهرستان اردبيل مدرسهء علميهاى به نام « ملا ابراهيم » وجود داشت كه با داشتن گنجايش حدود شصت نفر طلبه ، تنها دو تا سه نفر در آن تحصيل مىكردند ! حضرت آيت اللَّه موسوى اردبيلى در آن شرايط بحرانى با آنكه تنها دوازده سال داشت ، در مدرسهء ملا ابراهيم شروع به تحصيل علوم اسلامى نمود .
معظّم له علوم صرف ، نحو ، منطق ، معانى و بيان و كتاب معالم در علم اصول و كتاب شرايع در علم فقه را نزد علماى شهرستان اردبيل فرا گرفت و با رونق يافتن حوزهء علميهء اردبيل ، همان جا به تدريس صرف و نحو و منطق پرداخت .
با حملهء متفقين به ايران ، حكومت پليسىِ رضاخان مانند ببر كاغذى ، به سرعت پاره پاره شد . اخراج رضاخان از ايران به دست اربابان او ، خلأ قدرتِ حكومت مركزى و پيدايش آزادى نسبى براى مردم را به دنبال داشت . از آن پس ، معظّم له نيز آزادانه لباس طلبگى پوشيد و از سنگر منبر به تبليغ معارف اسلامى مشغول شد .
در سال 1363 ق . ( 1322 ش . ) ايشان تصميم گرفتند كه براى ادامهء تحصيل علوم اسلامى ، به حوزهء علميهء قم بيايند ؛ از اين رو با وجود مشكلات فراوان خانوادگى به سوى شهرستان قم حركت نمودند و در روز نهم شوّال همان سال ، هنگام نماز صبح با شور و شوقْ وارد مدرسهء فيضيهء قم شدند . در آن زمان ، ايشان در حوزهء قم با اشتياق فراوان به تحصيل علوم اسلامى پرداختند به طورى كه گاه روزانه چهار تا پنج درس مىخواندند و در مدتى كمتر از دو سال ، باقى ماندهء دروس سطح علوم اسلامى را به پايان رسانيدند . در اين مدت ، ايشان همچنين جلد اوّل و دوم كتاب لمعه را تدريس مىنمودند .
در اين دوران ، درس اخلاق حضرت امام خمينى - رضوان اللَّه عليه - عصر روزهاى جمعه در مَدرَس زير كتابخانهء فيضيه بر پا بود . حضرت آيت اللَّه العظمى موسوى اردبيلى
همپاى انقلاب (خطبه هاى نماز جمعه) (فارسى) — صفحة پيشگفتار 6
مساهمون: السيد عبد الكريم الموسوي الاردبيلي
صپيشگفتار ٦