مرجع ضمير در « أنزلناه » :
همه مفسران اتفاق دارند كه ضمير در اين عبارت به قرآن بر ميگردد . هر چند قبل از آن كلمه قرآن ذكر نشده است ، ولى خداوند با آوردن ضمير ميخواهد عظمت و منزلت قرآن را نشان دهد . گويا مسلمانان ، بهدليل كثرت توجه به قرآن ، همواره قرآن را در خاطر دارند و اين حالت قرينه حاليهاى است براى تشخيص مرجع ضمير در « انا انزلناه » .
اما آيا مراد از قرآن ، در اين آيه ، تمام قرآن است يا بخشى از آن كه تا آن زمان نازل شده بود ؟ در اينجا دو احتمال وجود دارد و هر دو احتمال مناسب است .
احتمال اول ، يكى از مفسران در اين باره چنين گفته است : اگر مرجع ضمير تمام قرآن باشد در اين صورت فعل « انزلنا » در ابتداى انزال قرآن استعمال شده است ؛ يعنى زمانى كه تنها چند آيه از سوره علق نازل شده بود . به اين معنا كه ما قرآنى را نازل كرديم كه با سوره علق شروع شده است . بعد از نزول آيات اول سوره علق وحى منقطع شد و پس از مدتى در طول بيست و اندى سال ، نزول ادامه يافت . با توجه به اين كه تمام قرآن در علم خداوند بوده است و به تدريج بر پيامبر ( صلى الله عليه وآله ) نازل شد ، در واقع نزول قرآن به واسطه نزول پنج آيه اول سوره علق صورت گرفته است و مقدارى كه بعداً به يك چيز اضافه مىشود به منزله همان چيز شمرده مىشود .
مؤيد اين مطلب ترتيب سوره قدر بعد از سوره علق است ، با اينكه نسبت به سوره بينه و ديگر سورههاى بعدى آيات كمترى دارد .
در پرتو وحى (فارسى) — صفحة 471
مساهمون: السيد عبد الكريم الموسوي الاردبيلي
ص٤٧١