صورت كجا و چگونه ؟
معاد همواره به شكل سؤال مطرح بوده و در اين باره سخن فراوان گفته شده است ؛ پاسخهاى اين سؤال به طور كلى بدين قرار است :
1 . « مكتب لاأدريون » : يعنى اشخاصى كه پس از اين همه تلاش و كوشش چيزى دستگيرشان نشده و بالاخره گفتهاند : « اول و آخر اين كهنه كتاب افتاده است . » و اينان كم نيستند .
2 . « ماديون » : اينان همه دستآوردهاى بشر مانند مذهب ، فلسفه ، منطق و اخلاق را نفى مىكنند ، از جمله معاد و هر چه غيرمادى است مانند خدا ، روح ، فرشته ، وحى و همه مجردات را انكار مىكنند ، هر چند اينان براساس مبناى خود شالوده فلسفه و منطق خاصى را ريخته و حتى مسائلى را به عنوان اخلاق مادى مطرح مىكنند .
3 . « فلاسفه » : كه فقط راه تعقل را پيش گرفته و بر آستانه استدلالات عقلى معتكف شدهاند . آنان به بقاى روح و وجود خوشىها و دردها و عذابهاى روحى رسيدهاند و غالباً آن را اثبات نمودهاند و برخى نام معاد روحانى را بر آن گذاشتهاند ؛ اما معاد جسمانى را يا نفى كردهاند ، يا به آن نرسيدهاند .
4 . « علم گرايان ( علوم تجربى ) » : آنان نيز در اين وادى پاى در گل هستند زيرا علوم تجربى و مادى را نه براى اثبات و نه براى نفى راهى نيست .
5 . « مذهب » : كه منطق انبياست ؛ اينان معاد را نه تنها پذيرفتهاند و تبليغ كردهاند ، بلكه معاد را معاد جسمانى مطرح نمودهاند . از آثار انبياء
در پرتو وحى (فارسى) — صفحة 396
مساهمون: السيد عبد الكريم الموسوي الاردبيلي
ص٣٩٦