آگاه كن . چون آدم فرشتگان را بدان آگاه ساخت ، خداوند فرمود : نگفتم من ناديدههاى آسمانها و زمين و آنچه را كه آشكار و نهان مىداريد مىدانم » .
از اين آيات معلوم مىشود كه طرفين گفتگو خدا و فرشتگان بودهاند و موضوع گفتگو نيز قرار دادن خليفه در زمين بوده است . سخن و گفتگويى كه در ميان آنها رد و بدل شده بدين قرار بوده كه خداوند به فرشتهها فرموده : من در روى زمين خليفه قرار مىدهم ؛ فرشتهها اعتراض نمودهاند كه چرا مفسد و خونريز را خليفه مىكنى ، خداوند پاسخ داده كه در اين كار راز و سرى نهفته است كه من مىدانم ، هم چنان كه غيب آسمانها و زمين و آشكار و پنهان شما را نيز مىدانم .
پس پاسخ بعضى سؤالات مربوط به سوره « ص » دانسته شد در عين حال سؤالات ديگرى مطرح مىشود كه بعضى از آنها بدين قرار است :
1 . فرشته چيست ؟ موجودى مجرد است يا مادى ؟ « 1 »
2 . سخن خداوند با فرشته كه يقيناً به طريق گفتگوى معمولى نبوده
هامش
( 1 ) . فخر رازى مىنويسد : در اين كه ملك چيست ؟ بين صاحبان اديان و مذاهب اختلاف است . اكثر مسلمين آنها را اجسامى لطيف و هوايى مىدانند كه به اشكال مختلف ظاهر مىشوند و در آسمانها ساكن هستند . در اين كه گناه و فساد و شر از آنها سر مىزند يا خير ، فلاسفه و جبريون « اشاعره » مىگويند : فرشتگان خير محض هستند و قدرت بر شر و فساد ندارند . در مقابل ، فقهاء ( اكثر آنها ) و معتزله مىگويند : آنها همانطور كه قدرت بر خير دارند قادر بر اعمال شر هم هستند ] تفسير الكبير ، ج 2 ، ص 160 [ .