بررسى اين آيات دانسته مىشود : امامت و خلافت ، مانند « نبوّت و رسالت » يك منصب الهى است و در گُماردنِ « امام » و « خليفه » دست بشر از آن كوتاه است .
« امْر » لفظ عام و شاملى است كه همه گفتارها و رفتارها را در بر مىگيرد ، و در اين آيه ، به معناى كار و شأن است ، « 1 » و دور نيست كه در اين آيه ، « امْر » به معناى اصطلاحىِ آن نيز ، يعنى دستور و فرمان ، به كار رفته باشد .
بر اين اساس : « اولُوا الأمْر » ؛ يعنى آنها كه براى فرمانروايى شايستهاند ، و به لحاظِ اهميّتِ فرمانشان ، با همين عنوان « اولُوا الأمْر » در قرآن كريم ؛ شناسانده شدهاند . به تعبير ديگر « اولُوا الأمْر » گروهى از مؤمناناند كه در ميان مسلمانان ، موقعيت و جايگاهِ والاىِ ويژهاى دارند .
از همين رو ، پيروى از فرمانِشان ، لازم و ضرورى است . و اين نكتهء مهمى است كه از آن غَفلت شده و بيشتر به توضيح و تبيين مفهومِ « اولُوا الأمْر » و تعيين مصداقِ « 2 » آن پرداخته شده است .
هامش
( 1 ) . امَرَ امْراً وَامارَةً وَآمِرَةً ؛ او را در اقدام به كارى مكلّف كرد و به دو دستور داد ، فرمود به او ، براى كارى اشاره كرد . پس او آمِر : فرمانده و دستوردهنده و آن ديگرى مأمور : فرمانبردار و دستورگيرنده است .
امَرَ امْراً وَامارَةً وَامْرَةً عَلَيْهِمْ : بر آنان امير و فرمانروا شد . امَرَهُ : بر او حكمرانى كرد ، فرمان راند . او را تسلّط و حكمرانى داد : « وَ إِذَآ أَرَدْنَآ أَن نُّهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا » ؛ چون خواستيم آبادىيى را به هلاكت بريم مرفّهانش را تسلّط داديم » ( اسراء ، آيهء 16 ) . الْامْر : دستور ، فرمان . ج : اوامر . حال ، موضوع ، پيشآمد . جامور .
( 2 ) . در اين كه « اولوا الامر » چه كسانى هستند ، از اهلسنّت برخى ، آنان را اميران و برخى ديگر ، خلفاى چهارگانه و برخى ديگر عالمان گفتهاند و در روزگار ما ، كسانى چون رشيدرضا گويند : دانشمندان بزرگ ، رؤسا ( رهبران و رئيس مجلس ، رئيس قضا ، وزراء ، استانداران ، فرمانداران ، شهرداران ، اصحاب مصالح عامّه ، مديران جمعيتها و شركتها ، رهبران احزاب ، ناشران ، روزنامهنگاران و طبيبان و هلمّ جرّاً . . . ( تفسيرِ المنار ، ج 5 ، ص 199 ) . با اينگونه برداشتها از آيات قرآن كريم ، آدمى به ياد سخن ناصر خسرو مىافتد كه : « بايد تكيه بر ديوار داد و بازى زمانه را نگريست » . و امّا دانشمندان شيعه ، با اقامهء دلايل متقن و بر اساس رواياتى كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله رسيده است ، اولوا الامر را به جز امامان معصوم عليهم السلام از اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله نمىدانند .