تفاوت عقلى ميان فاعل بالقصد و فاعل بالجبر نيست زيرا هردو در تمام مبادى اختيارى همانند يكديگرند و فقط در سنتهاى اجتماعى به منظور حفظ مصالح جامعه از لحاظ قانونمندىهاى جارى با هم فرق دارند كه كارهاى صادر از فاعل بالقصد آثارى دارد كه بر كارهاى صادر از فاعل بالجبر مترتب نيست و اين تحليل بعد از آنكه در حوزهء درس فلسفهء استاد به خوبى مطرح شد آنگاه به صورت تعليقه براسفار « 1 » و به عنوان فصلى از كتاب مستقل نهاية الحكمه « 2 » تنظيم شد .
به منظور صيانت مسائل فلسفى از علوم و مقدمات اعتبارى هرگز در خلال تدريس و اثناء تاليف مسائل عقلى از داستانها استمداد نمىكرد و از شواهد شعرى مدد نمىگرفت و مىفرمود :
استحكام مسائل فلسفى و اتقان آنها با راهيابى داستانهاى نقلى آسيبى جبرانناپذير مىبيند ، چه اينكه برخى از مسئولين تدريس و تاليف رشتهء عقلى راه نفوذ امور اعتبارى را با طرح داستان و شعرهاى خطابى به قلمرو فلسفه بازكردهاند و چون هضم آنها آسان بود زودتر از مسائل برهانى پذيرفته شد و با گسترش اين گونه از مسائل خطابى و شعرهاى
هامش
( 1 ) - ج 3 ص 12
( 2 ) - ص 155