1 -
وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا
. « 1 » مفسّرين را در تفسير اين آيه كريمه مباحث شريف گوناگون در معرفت نفس ناطقه انسانى است ؛ فخر رازى در تفسير آن هفده حجّت بر تجرّد نفس ناطقه و بقاى آن ذكر كرده است « 2 » .
2 -
وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ * فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ * يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ
« 3 » .
3 -
وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَ لكِنْ لا تَشْعُرُونَ
« 4 » . در اوائل فصل اوّل همين كتاب « گنجينه گوهر روان » از تفسير شريف « انوار التنزيل و اسرار التأويل » قاضى بيضاوى نقل كردهايم كه جمهور صحابه و تابعين براين حكم حكيم اتفاق داشتند كه نفوس ناطقه انسانها جواهر قائم بذات خوداند و مغاير با اين ابدان محسوساند و بعد از مرگ اين ابدان باقى و درّاكاند ؛ و بيان آيه قبل نيز گفته آمد .
مرحوم مولى فتح اللّه كاشانى در تفسير كبير منهج الصادقين در تفسير اين كريمه
وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ . . .
گويد : و در انوار گفته كه در اين تنبيه است بر آنكه حيات ايشان بجسد نيست و از جنس چيزى نيستند كه محسوس شوند به آن مانند حيوانات بلكه حيات ايشان امرى است كه بعقل مدرك نمىشود پس ادراك آن بوحى است .
از حسن منقول است كه شهداء نزد خدا زندگانند و صبح و شام ارزاق را بر ارواح ايشان عرض مىكنند پس روح و فرح بايشان مىرسد ، همچنانكه آتش را عرض
هامش
( 1 ) . سوره الإسراء ، آيه 85 .
( 2 ) . ط مصر ، ج 21 ، ص 40 .
( 3 ) . سوره آل عمران : آيه 171 .
( 4 ) . سوره بقره : 151 .