د شمس قريب به نصف النهار نباشد زيرا كه در اين هنگام تقلص و انبساط ظل ، به خصوص در انقلاب صيفى بطيى ء است ، لذا تعيين وقت دخول و خروج ظل به درستى صورت نمى پذيرد . و بعبارت ديگر به جهت قلت نقصان و ازدياد ظل در حوالى نصف النهار ، دخول ظل در دائره و خروج آن از وى نيكو مبين نمى شود .
ه قوس بين مدخل و مخرج ظل از دائره هنديه ، آن قوسى را كه رأس ظل در محاذات آن سير مىكند . ( قوس ردح در ش 79 ) اصغر از نصف دور باشد . بيانش اين كه مدار يومى شمس در منقلب صيفى و قريب به آن ، در آفاق مائله بيش از نصف دور است ، و هرچه عرض بلاد و آفاق بيشتر باشد مدار يومى بيشتر خواهد بود لاجرم سعه مشرق و مغرب نيز بيشتر خواهد بود تا به حدى كه مدار يومى شمس اعظم مدارات ابدى الظهور مىشود ، لذا هنگامى كه شمس مثلا شمالى است در آفاق شمالى امكان دارد كه ارتفاع شمس را قبل از زوال ارتفاعى معتنى به باشد و رأس ظل را در محيط دائره نقطه مدخل باشد ، و بعد از زوال نيز در همان ارتفاع رأس ظل را در محيط دائره نقطه مخرج خواهد بود و آن قوس بين مدخل و مخرج ظل بيش از نصف دور باشد ، و يا به قدر نصف دور باشد ، و در هر دو صورت مقدارى انحراف مدار شمس كه در اصطلاح دائر گويند از موازات معدل النهار لازم آيد ، و در صورتى كه آن قوس دائره هنديه كمتر از نصف دور باشد ، قوس دائر از هنگام مدخل ظل تا هنگام مخرج ظل از انحراف مذكور از موازات معدل النهار مصون تر خواهد بود ، پس با رعايت اين شرط عمل از شائبه تقريب خالى تر گردد ، چنان كه ملاعلى قوشچى در باب پانزدهم از مقالت دوم شرح زيج الغ بيكى بدان تصريح نموده است ، و ابوريحان بيرونى در رساله افراد المقال ( 112 ط حيدرآباد ) بدان ايماء و اشارتى دارد .
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 566
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٥٦٦