منتصف هر يك خطى كشند كه به مركز دائره گذرد آن خط ، خط نصف النهار است كه آن را خط زوال نيز گويند .
و چون خط نصف النهار را از دو جانب به محيط دائره هنديه اخراج كنند ، آن نقطه تقاطع خط زوال با محيط دائره كه در جانب جنوب بود ، نقطه جنوب باشد ، و نظيرش در جانب شمال نقطه شمال .
و چون خطى ديگر از مركز قاعده مقياس بر خط نصف النهار قائم گردانند ، آن خط مشرق و مغرب باشد ، لذا فصل مشترك ميان معدل النهار و افق است .
و نقطه تقاطع اين خط با محيط دائره هنديه ، در جانب شرق ، مشرق اعتدال بود ، و نقطه تقاطع اين خط با محيط دائره ، در جانب غرب ، مغرب اعتدال بود ، و آن را خط اول سموت نيز گويند بدين سبب كه در تحت دائره اول السموت و فصل مشترك ميان سطح دائره اول السموت و افق نيز مى باشد .
تبصره :
فاضل بيرجندى در شرح زيج الغ بيك و در شرح تذكره خواجه طوسى گويد : خط اول سموت ، فصل مشترك ميان دائره اول السموات و افق است ، و ملاعلى قوشچى در شرح همان زيج گويد : خط اول سموت ، فصل مشترك ميان دائره اول السموت و افق است ، و ملاعلى قوشچى در شرح همان زيج گويد : خط اول سموت ، فصل مشترك ميان معدل النهار و افق است . و اين هر دو قول صحيح است و اختلاف لفظى است زيرا كه خط مشرق و مغرب در صفحه دائره هنديه به منزلت خط استواء است ، و آن در سطح معدل النهار است ، منتهى اين كه به قول بيرجندى ، خط مشرق و مغرب فصل مشترك دو سطح قائم بر يكديگر مى باشد كه يكى اول سموت و ديگرى افق است ، و به قول قوشچى آن خط فصل مشترك دو سطح مايل از يكديگر مى باشد يكى معدل النهار و ديگر افق غير استوائى است ، و لازم نيست كه خط فصل مشترك بايد بين دو سطح قائم بر يكديگر باشد كما لا يخفى على الخبير .
و بالجمله خط مشرق و مغرب فصل مشترك بين دائره اول السموت و معدل النهار و افق است فتبصر .
تبصره :
خط فصل مشترك مذكور بايد از مركز زمين بگذرد كه مركز همه دوائر عظام است ، نه از مركز دائره در سطح زمين ، و لكن چون نصف قطر زمين را در اين