درس 76 : دستور عمل به دائره هنديه
چون سطح مستوى و نصب مقياس بدان بيان كه در درس 73 تا اين درس گفته ايم انجام شده است ، اكنون در دستور عمل به دائره هنديه و صورت آن گوييم :
پوشيده نيست كه هرگاه آفتاب نزديك به افق شرقى باشد ، ظل اين مقياس بيرون دائره واقع مىشود ، و چندان كه ارتفاع آفتاب متزايد گردد ظل مقياس متناقص مى گردد تا زمانى فرارسد كه رأس ظل منطبق بر محيط دائره شود ، پس بر محيط دائره به نقطه انطباق رأس ظل نشان كنند ، و آن نشان بايد بر منتصف طرف ظل يعنى بر ميانه سر سايه شاخص افتد ، زيرا كه طرف ظل را لا محاله انبساطى باشد ، و آن نقطه را مدخل ظل نام نهند .
بعد از آن رأس ظل در اندرون دائره افتد تا آن كه پس از غايت كوتاه شدن متزايد گردد ، و چون رو به تزايد گرايد بايد مترصد بود تا بار دوم رأس ظل بر محيط همان دائره افتد ، پس بر اين نقطه انطباق كه منتصف طرف ظل است نيز نشان كنند و آن نقطه را مخرج ظل نام نهند .
آنگاه ما بين هر دو علامت به خطى مستقيم وصل كنند ، آن وتر قوس بين دو نشانه ياد شده از محيط آن دائره است .
و چون ميان دو طرف اين قوس و ميان مركز قاعده مقياس را به دو خط مستقيم وصل كنند ، زاويه اى بر مركز دائره حادث شود ، پس چون آن زاويه را ، يا آن وتر را ، يا آن قوسى را كه ميان دو نشان ياد شده محصور است تنصيف كنند ، و از