ه آن كه گفته است « : و هر چند كه در سير مبالغه كنند » . . . يعنى به سير مسافت يك درجه فلكى اكتفاء نشود ، چنان كه آن را بيان كرده است كه « : يعنى سير تا مسافت مديد كنند » . . . ، همان گونه كه بنى موسى شاكر نيز در دو جا يكى در سرزمين سنجار ، و ديگر در وطات كوفه ، و در هر دو جا از دو جانب شمال و جنوب ، يعنى چهار بار براى تحصيل مقدار مسافت يكدرجه ارضى فلكى ، عمل مذكور را انجام داده اند كه آن را شصت و شش ميل و دو ثلث ميل يافته اند ، لذا نتيجه عمل آنان مورد اعتماد ديگران شده است ، چنان كه در جامع مذكور گفته است « : قدماى مساحان قدر مساحت يك درجه ارضى را به تفاوتى قليل مختلف يافته اند آنچه قريب به تحقيق است شصت و شش ميل و دو ثلث ميل است » .
بايد دانست كه در اغلب مسائل رياضى ، تفاوت و اختلاف قدماء و متأخرين قليل است . مثلا مدت سنه شمسى حقيقى با بعد عهد قديم تا جديد بدين گونه است :
بمحاسبه بطليموس صاحب مجسطى : 365 روز و 5 ساعت و 55 دقيقه و 12 ثانيه .
و بمحاسبه بتانى صاحب زيج صابى : 365 روز و 5 ساعت و 46 دقيقه و 24 ثانيه .
و بمحاسبه حكيم مغربى صاحب تحرير مجسطى : 365 روز و 5 ساعت و 48 دقيقه .
و بمحاسبه خواجه طوسى صاحب زيج ايلخانى : 365 روز و 5 ساعت و 49 دقيقه .
و بمحاسبه راصدين سمرقند در زيج الغ بيكى : 365 روز و 5 ساعت و 49 دقيقه .
و بمحاسبه زيج محمد شاه هندى : 365 روز و 5 ساعت و 47 دقيقه .
و بمحاسبه زيج بهادرى : 365 روز و 5 ساعت و 48 دقيقه و 46 ثانيه و 6 ثالثه و 10 رابعه .
و بمحاسبه زيج لوريه فرانسوى : 365 روز و 5 ساعت و 48 دقيقه و 46 ثانيه و 6 ثالثه .
و آن كه گفته است « : و همچنين اگر دو راصد » . . . اين وجه ارائه طريق ديگر براى تحصيل مقدار مسافت يكدرجه فلكى سطح زمين است . در دو درس 60 و 61 ، اشارتى شده است كه سير قمر به توالى از مغرب به مشرق است . اگر در شبى فاصله ماه را با يكى از كواكب ثابت در نظر بگيريد ، فردا شب مى بينيد كه
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 772
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٧٧٢