دائره متعاظم شده بر محيط رسد نيز نشان كنند و آن را مخرج ظل نامند ، پس قوسى كه ميان مدخل و مخرج محصور است از منتصف آن قطر دائره كشند يعنى از منتصف آن خطى كشند كه به مركز دائره عبور كرده بجانب ديگر منتهى شود و همين خط خط نصف النهار باشد زيرا كه در حين مدخل و مخرج مقدار ظل مساوى است پس ارتفاع شرقى و غربى آن دو ظل نيز متساوى باشند ، و مقدار قوس سمت هر دو ارتفاع متساوى باشد ، و ظل هميشه در سطح دائره ارتفاع مى باشد لهذا مدخل ظل نظير نقطه سمت ارتفاع شرقى باشد ، و مخرج ظل نظير نقطه سمت ارتفاع غربى ، پس ضرور شد كه در وسط اين دو نقطه در جهتى نقطه شمال باشد ، و به جانب ديگر نقطه جنوب . و خطى كه خط نصف النهار را قاطع باشد بر قوائم خط مشرق و مغرب است . و اصلح آنست كه اين عمل را حين بودن شمس در يكى از نقطه انقلابين بكنند تا حين مخرج و مدخل تفاوت ميل غير محسوس باشد » .
سپس آن جناب در پايان فصل دوم رساله تحفة الأبرار چنين فرموده است :
« در اينجا مقدار سمت قبله چند بلاد محاسبه كرده ثبت مى كنيم تا عند العمل حاجت باستخراج نيفتد :
مدينه منوره 63 درجه و 29 دقيقه شرقى جنوبى .
نجف اشرف 65 درجه و 21 دقيقه غربى جنوبى .
مشهد مقدس 45 درجه غربى جنوبى .
شاه جهان آباد دهلى 18 درجه و 54 دقيقه غربى جنوبى .
لكهنو 20 درجه و 26 دقيقه غربى جنوبى .
بنارس 6 درجه و 48 دقيقه غربى جنوبى .
عظيم آباد 6 درجه و 32 دقيقه غربى جنوبى .
قلعه ثكارى 6 درجه و 10 دقيقه غربى جنوبى .
مرشدآباد 4 درجه و 32 دقيقه غربى جنوبى .
كلكته 3 درجه و 32 دقيقه غربى جنوبى .
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 698
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٦٩٨