.
درس 102 : تحصيل قوس ارتفاع از ربع مدرج
در دروس گذشته از ارتفاع شمس و نياز به معرفت قوس آن بسيار سخن به ميان آمد ، اكنون در اين درس نظر عمده ما طريق تحصيل قوس ارتفاع كوكب خواه شمس و خواه غير آن از ربع مدرج است . نخست عبارت جناب ملا غلامحسين شيرازى جونپورى را بنحو تلفيق از كتاب جامع بهادرى و از رساله تحفه الأبرار كه هر دو از مصنفات اوست در معرفت خط نصف النهار از دائره هنديه محض زيادت بصيرت و تمرين نقل مى كنيم ، و پس از آن از ربع مدرج و طريق تحصيل قوس ارتفاع سخن مى گوييم .
« معرفت خط نصف النهار را طريقها بسيار است ، و سهل ترين طرق عمل دائره هندسه است و آن چنانست كه اول زمين مستوى بهم رسانند به نوعى كه اگر بر آن آب ريزند از جميع جهات برابر سيلان كند ، بعده بر آن زمين دائره رسم كنند ، و بر مركزش مقياسى محدد الرأس قائم منصوب سازند ، و مستحسن آنست كه طول آن مقياس اكثر از ربع قطر دائره نباشد . و ظاهر است كه هرگاه آفتاب قريب به افق شرقى باشد ظل اين مقياس بيرون دائره افتد و هرچند كه ارتفاع آفتاب زياده تر مىشود ظل مقياس متناقص گردد تا در زمانى رأس ظل منطبق بر محيط دائره شود ، پس از اوائل نهار مترصد باشند تا سر ظل مقياس كه خارج دائره واقع است متصاغر شده بر نقطه اى از محيط دائره رسد بر آن نقطه علامت كنند و آن را مدخل ظل نامند چه بعد از اين ظل مذكور در دائره داخل مىشود ، من بعد آن مترصد باشند تا ظل بغايت قصر رسيده متزايد شود و چون بعد نيم روز رأس ظل از داخل