درس 96 : شاخص مخروطى و صفيحى
شاخص پهن دوم را كه در درس گذشته ( 95 ) شناسانده ايم ، ناچار بايد آن را به اسمى نام ببريم . در كتب فن نامى خاص بر آن نگذاشته اند ، بلكه مانند اين دروس متعرض بدان نشده اند . ما آن را در مقابل « شاخص مخروطى » به نام « شاخص صفيحى » ياد مى كنيم ، ان شاءالله اين نام نامى خجسته ، و اسم سامى شايسته بر قد و بالاى دلاراى او گرامى و ميمون و مبارك بادا .
تبصره :
هرگاه شاخص صفيحى در سطح دائره نصف النهار بوده باشد ، و به عبارت اخرى بر امتداد خط نصف النهار نصب شود ، زوال ظل سطح غربى آن در همه آفاق علامت رسيدن مركز جرم شمس به حلقه نصف النهار است ، در اين وقت سايه خود صفيحه نيز در مطلق آفاق بر خط نصف النهار خواهد بود . مثلا در شكل 91 ظل صفيحه خط د ه خواهد بود كه د ه خود خط نصف النهار است .
شگفت اين كه در همه كتب فقهى كه متعرض دائره هنديه شده اند فقط همان شاخص مخروطى را نام برده اند ، و در هيچ يك از كتب فقهى نديده ام كه اين قسم شاخص صفيحى را نام برده باشند ، و زوال ظل را بدان نحو كه گفته ايم در مطلق آفاق اعنى چه آفاقى كه آفتاب در وقت رسيدنش به فلك نصف النهار به سمت رأس برسد ، و يا نرسد كه در جهت شمال و جنوب سمت الرأس باشد علامت اول ظهر شناسائى كرده باشند ، با اين كه اول كسى كه شاخص صفيحى را براى تعيين ظهر به كار بسته است حضرت خاتم انبياء محمد مصطفى صلى الله عليه و آله و سلم بوده است .