مى كنند ، و اعظم ابعاد بين اين دو از جانب اقرب ميل كلى است و ميل كلى قوسى از دائره ماره به اقطاب اربعه است ، همچنين دائره اول السموت و معدل النهار در دو نقطه مشرق و مغرب تقاطع مى كنند و اعظم ابعاد بين اين دو از جانب اقرب ، قوسى از دائره نصف النهار است زيرا كه دائره نصف النهار باقطاب اربعه معدل النهار و اول السموت مى گذرد ، و اين قوس از دائره نصف النهار بين اول السموت و معدل ، عرض بلد است .
و لا يخفى كه هر يك از دائره هاى نصف النهار ، دائره ميلى است ، پس هرگاه اعظم ابعاد بين معدل و اول سموت ، عرض بلدى است كه تو در آنى ، و سائر ابعاد بين آن دو از دو طرف اعظم ابعاد ، اقل از آنند ، و دائره نصف النهار مكه مثل ديگر دائره هاى نصف النهار يكى از دوائر ميل است ، بنابراين لازم آيد كه قوسى از دائره نصف النهار مكه كه بين معدل و اول السموت واقع است اقل از عرض بلد مفروض باشد . پس نتيجه اين كه اگر دائره اول السموت بلد مساوى العرض با مكه ، بر سمت رأس مكه بگذرد لازم آيد كه عرض مكه با اينكه موافق با عرض بلد است مخالف با عرض بلد باشد .
نتيجه بحث :
چون در فرض مذكور ، عرض بلد با مكه در جهت و عرض مساوى است ، و بعد جميع نقاط دائره اول سموت از معدل النهار به استثناى نقطه سمت قدم ، اقل از بعد سمت رأس از معدل النهار است ، پس سمت رأس مكه در جهت شمال دائره اول سمت بلد مفروض واقع است خواه بلد جانب شرقى مكه باشد و خواه جانب غربى آن . و هرگاه فرض كنيم دائره ارتفاعى به سمت رأس مكه بگذرد البته در جانب شمال اول سموت بلد ، از سمت رأس مكه مى گذرد . و ممكن نيست كه دائره ارتفاع و دائره اول السموت جز در دو نقطه سمت رأس و سمت قدم باهم تقاطع كنند ، پس بالضروره اگر بلد مفروض جانب غرب مكه باشد سمت قبله او در ربع شرقى شمالى دائره هنديه است ، و اگر در جانب شرقى مكه باشد سمت قبله او در ربع غربى شمالى است .
اين تفصيلى كه در مقام تحقيق مطلب آورده ايم شرح كلام اجمالى سلطان