دائره نصف النهار ظل نبود ، و در باقى ايام دو گونه ظل بود يعنى اگر شمس شمالى باشد ظل شاخص جنوبى است و اگر جنوبى باشد شمالى است .
2 اگر بلد را عرض بوده باشد يا عرض آن كمتر از ميل كلى است ، و يا به قدر ميل كلى است ، و يا زائد از آن . پس اگر عرض آن كمتر از ميل كلى است حكم آن همان حكم عديم العرض است يعنى در دو روز عديم الظل بود و در باقى ايام ذوظلين ، به اين بيان :
هر گاه شمس و بلد در جهت متفق بوده باشند يعنى هر دو شمالى يا هر دو جنوبى باشند ، پس اگر ميل شمس به قدر عرض بلد بود ، هنگام رسيدن مركز جرم شمس به حلقه نصف النهار بر قطب ظاهر افق يعنى بر سمت رأس بود و شاخص را در آن وقت ظل نبود .
مثلا مكه مشرفه زادها الله تعالى شرفا عرض آن 21 درجه و حدود 25 دقيقه شمالى است ، لاجرم ميل شمالى شمس در دو درجه كه در دو طرف ميل كلى است بدان حد خواهد بود چه اين كه ميل كلى چنان كه در درس نهم گفته آمد . اينك 25 و 23 و در حدود 50 است ، و آن دو درجه يكى هفتم جوزاء و ديگرى بيست و سوم سرطانست كه ميل شمالى شمس به قدر عرض مكه مكرمه است به تحقيق و تفصيلى كه در پيش است . پس هر گاه شمس در هفتم جوزاء بود چون مركز آن به دائره نصف النهار رسد بر سمت رأس مكه خواهد بود و شاخص را در آنهنگام ظل نبود . و پس از آن تا به بيست و سوم سرطان برسد هر روز در هنگام بلوغ جرم شمس به حلقه نصف النهار در شمال مكه خواهد بود ، و ظل شاخص بسوى جنوب مكه ، و بعد از 23 سرطان تا به 7 جوزاء برسد هر روز در هنگام ياد شده به عكس مذكور شمس در جنوب مكه و ظل شاخص به سمت شمال آنست پس مكه مكرمه نيز بلدى ذوظلين است . پس هر بلدى وافقى خواه شمالى باشد و خواه جنوبى ، اگر عرض آن كمتر از ميل كلى باشد نيز ذوظلين است چنان كه آفاق عديم العرض .
3 اگر شمس و بلد در جهت متفق باشند يعنى هر دو شمالى و يا هر دو
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 98
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٩٨