اسم اتحاد عاقل و معقول از جهت شرافت آن عنوان كرده اند ، همچنين در تعبير اطوال و عروض اماكن و آفاق ، تعبير به طول و عرض بلاد كرده اند از جهت شرافت بلاد ، و گرنه چنان كه گفته ايم قرى و جبال و برارى و بحار در اين حكم شريك اند ( درس اول دروس اتحاد عاقل به معقول ص 16 ط 1 ) .
الف تعريف عرض بلد در آخر درس 26 گفته آمد كه آن قوسى از دائره نصف النهار است كه ميان سمت الرأس و دائره معدل النهار از جانب اقرب افتد . و يا قوسى از آن كه ميان قطب ظاهر معدل النهار و دائره افق از جانب اقرب افتد .
قيد قطب به ظاهر ، و سمت الرأس بدينجهت شده است كه قوسى از دائره نصف النهار ميان سمت قدم و معدل النهار را از جانب اقرب افتد ، و يا ميان قطب خفى معدل النهار و دائره افق از جانب اقرب افتد ، در حقيقت آن عرض بلد نيست بلكه عرض بلديست كه مقاطر اين بلد باشد . و اگر در كتابى و رساله اى و به طور اطلاق در تعريف عرض بلد گفته شده است كه « قوسى از دائره نصف النهار ميان قطب معدل النهار و دائره افق افتد ، يا ميان قطب افق و معدل النهار از جانب اقرب افتد آن را عرض بلد گويند » بدينجهت است كه قوسى از دائره نصف النهار واقع ميان قطب خفى معدل و دائره افق از جانب اقرب ، و يا ميان سمت قدم كه قطب خفى افق است و معدل النهار از جانب اقرب ، مساوى عرض بلد مفروض است .
و بعبارة اخرى در حقيقت عرض بلد آن قوسى از دائره نصف النهار است كه ميان سمت رأس و معدل از جانب اقرب افتد ، و لكن بر قسى ديگر ياد شده چون مساوى با آنست اطلاق عرض بلد نيز شده است از جهت مساوات .
توضيحا گوييم كه بر چهار قوس اطلاق عرض بلد شده است يكى بر مبناى اصل و حقيقت و سه ديگر از جهت مساوات و مشابهت بدان . و هر چهار قوس از دائره نصف النهارند واقع ميان قطب افق و دائره معدل از جانب اقرب ، و يا ميان قطب معدل و دائره افق از جانب اقرب :
1 ميان قطب ظاهر افق كه سمت رأس است و معدل النهار .
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 90
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٩٠