2 ميان قطب خفى افق كه سمت قدم است و معدل النهار .
3 قوس ارتفاع قطب ظاهر معدل .
4 قوس انحطاط قطب خفى معدل .
و چون بر قسى اربع ياد شده اطلاق عرض بلد شده است ، بر تمام هر يك آنها تا ربع دور نيز اطلاق تمام عرض بلد شده است .
به اين بيان كه چون عرض حقيقى بلد قوسى از دائره نصف النهار منحصر بين سمت رأس و دائره معدل از جانب اقرب است ، قوس تمام حقيقى آن نيز متمم همان قوس است كه منحصر بين دائره معدل النهار و دائره افق است از جانب اقرب .
و چون ارتفاع قطب ظاهر معدل مساوى عرض بلد است پس قوسى از دائره نصف النهار كه محصور بين قطبين يعنى قطب ظاهر معدل النهار و قطب ظاهر افق يعنى سمت رأس است مساوى با تمام عرض بلد خواهد بود .
و چون انحطاط قطب خفى معدل مساوى با عرض بلد است پس قوسى از دائره نصف النهار كه منحصر بين قطبين يعنى قطب خفى معدل و قطب خفى افق كه سمت قدم است مساوى با تمام عرض بلد است .
و چون قوسى از دائره نصف النهار كه منحصر بين قطب خفى افق و دائره معدل النهار از جانب اقرب مساوى عرض بلد است پس قوسى از دائره نصف النهار كه منحصر بين دائره معدل و دائره افق از جانب اقرب است تمام عرض بلد است .
اين بيان ما به تفصيل در عرض بلد و تمام آن ، شرح عبارت موجز خواجه طوسى در تذكره است كه در بحث دائره نصف النهار فرموده است :
والقوس الواقعة منها بين قطب معدل النهار و دائره الافق ، او بين قطب الافق و دائرة المعدل تسمى عرض البلد ، والتى بين القطبين او المنطقتين تمامه .
به عنوان تمرين و تشحيذ ذهن در اين عبارت محقق بيرجندى در شرح تذكره در بيان عرض بلد دقت بفرماييد :
« و بالحقيقه هو قوس منها بين سمت الرأس و المعدل من جانب لااقرب منه . و هى
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 91
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٩١