كمتر بود هر ربعى به قدر تعديل النهار ، پس مطالع اين نصف نصف بود با دو ضعف تعديل نهار ، پس قدر زيادتى چهار قدر تعديل نهار بود » .
اين بود عبارت لارى كه نقل كرده ايم . اما آن كه قوشچى گفت :
« ربعى كه يكطرفش اعتدالى بود كه چون كوكب بتوالى از او گذرد بجانب قطب ظاهر شود . . » . .
مراد از قطب ظاهر ، قطب معدل النهار است كه اگر آفاق شمالى باشند قطب ظاهر معدل النهار براى آنها قطب شمالى است كه ستاره جدى نزديك به آنست ، و اگر آفاق جنوبى باشند قطب ظاهر معدل النهار براى آنها قطب ديگر معدل النهار است كه نقطه متقاطر قطب شمالى است . آن اعتدالى كه كوكب از او گذرد بجانب قطب ظاهر شود در آفاق شمالى اول حمل است ، و در آفاق جنوبى اول ميزان چنان كه در درس هفتم گفته آمد .
براى توضيح اربعة امثال تعديل النهار دو مقدار قليل مساوى باهم را در نظر بگيريد كه مثلا هر يك 14 درجه اند ، و تعديل النهار 2 درجه ، ضعف آن را كه 4 درجه است از يك مقدار كاستيم باقى 10 درجه شده است ، و آن را بر ديگرى افزوديم حاصل 18 درجه شده است ، پس 10 درجه از 18 درجه به چهار برابر تعديل النهار كمتر خواهد بود .
مثال : عرض تهران دقيقا له ما لح است ، و گاهى كه شمس به اول سرطان رسد تعديل نهار آن ئح ط لئ است كه معادل ا عه قه لح نيه زمانى است ، پس ضعف تعديل نهار لو ئط د ، و قوس نصف نهار قح ط لب ، و قوس نهار ر ئو ئط د ، و نهار اطول آن ئد عه كه قه ئو نبه زمانى خواهد بود .
و چون در آن هنگام از طوالع ربعى برآمده است كه اول سرطان بر افق شرقى بوده باشد لاجرم اول جدى بر افق غربى خواهد بود ، اما اول سرطان بر افق شرقى شمالى ، و اول جدى بر افق غربى جنوبى ، زيرا كه دائره افق و منطقه دو عظيمه اند كه يكديگر را به تناصف تقاطع مى كنند ، پس نقطه اعتدال بر منتصف نصف منطقة البروج خواهد بود ، و چون در فرض مذكور مطالع نصف ياد شده
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 470
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٧٠