الدوائر المتساوية المتوازية التى فى الكرة تفصل من دائره عظيمة قسيا متساويه مما يلى الدائرة العظمى من الدوائر المتوازية ، و الدوائر التى هى اعظم تفصل قسيا هى اصغر . الخ .
و لكن لايخفى كه كوكب به حركت خاصه خود از زمان طلوع تا غروبش بر يك مدار نيست . مثلا شمس از اول حمل تا اول سرطان هر روز ميل شمالى آن فزونى مى يابد ، و از سرطان تا اول ميزان كاهش مى يابد ، و در نيمه جنوبى از اول ميزان تا راس الجدى ميل جنوبى آن رو بتزايد است ، و بعد از آن تا اول حمل رو بتناقص ، لذا قوس سعه مشرق شمس در هر روز با قوس سعه مغرب آن برابر نخواهد بود ، بلكه در دو ربع اول شمالى و جنوبى قوس سعه مغرب بيش از قوس سعه مشرق است ، و در دو ربع دوم شمالى و جنوبى بالعكس . و لكن بسبب قلت تفاوت هر دو را مساوى با يكديگر گفته اند .
آرى اگر شمس هنگام طلوع قريب به اوج يا حضيضش بوده باشد چنان كه در حين وصول مركز آن بدائره نصف النهار به نقطه اوج يا حضيض برسد ، در اين صورت از طلوع تا غروبش بر يك مدار خواهد بود و قوس سعه مشرق و سعه مغرب آن مساوى با يكديگر . اين مطلب در دروس آينده روشن تر مىشود .
سعه مشرق و مغرب بزيادت عرض بلد زيادت مى يابد تا قوس سعه مشرق بربع دور مى رسد كه عرض بلد هنوز بربع نرسيده است . در آخر درس بيستم بيان آفاق دولابى و حمايلى و رحوى گفته آمد ، چنان كه از درس 32 تا 35 بلكه تا درس 39 طريق تحصيل عرض بلد بتفصيل در هفت ماده ، و نيز آفاق ذوظل واحد و ذوظلين و ذوظل دائر دانسته شده است .
با در نظر گرفتن مطالب ياد شده گوييم : چون مدارات يومى موازى معدل النهارند سعه مشرق شمس در آفاق استوائى بيش از مقدار ميل كلى نخواهد بود . يعنى غايت قوس سعه مشرق از دائره افق به مقدار ميل كلى است ، اما در آفاق مائله چنان كه گفته ايم سعه مشرق بزيادتى عرض بلد زياد مىشود و تا به ربع دور مى رسد . در پايان درس سى و سوم دانسته ايم عرض بلدى كه به قدر تمام ميل
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 426
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص٤٢٦