و آن كه بطليموس در پايان سخنش گفته است « : اقرب الى الاقناع لانه اشبه بالامر الطبيعى لتوسط الشمس الخ » . نظام الدين نيشابورى در شرح مجسطى در بيان آن گويد :
يعنى انما كان كذلك اشبه لتكون الشمس كشمسية القلادة متوسطة بين الكواكب التى يبعد عنها الابعاد الاربعة و هى التسديس و التربيع والتثليث و المقابلة ، و بين ما لايبعد عنها اقل البعد و هو التسديس ، فضلا عما هو اكبر .
مقابله در پيش گفته آمد ، تسديس آنست كه 60 درجه يعنى دو برج فاصله باشد ( 360 : 6 / 60 ) ، و تربيع آن كه سه برج يعنى 90 درجه فاصله باشد ( 360 : 4 / 90 ) ، و تثليث آن كه 120 درجه يعنى چهار برج ( 360 : 3 / 120 ) .
مرحوم خير الله خان مهندس ، شارح و مترجم تحرير مجسطى خواجه به فارسى ، در بيان آن گويد : اما اينكه گفته « : لتوسط الشمس بين ما يبعد عنها كل البعد ، الخ » غرض آنست كه خمسه متحيره بر دو نوع اند : يكى از آن دو آن كه بعيد شوند از آفتاب جميع ابعاد اربعه يعنى تسديس و تربيع و تثليث و مقابله ، و آن ثلاثه علويه باشند . و دوم از آن دو نوع آن كه بعيد نشوند از آفتاب بان بعدها ، بلكه بعيد شوند از وى اندكى و آن سفليان اند . پس مناسب شد آنكه باشد آفتاب در ميان اين دو نوع به اين وجه كه آنچه از نوع واحدى هستند فوق شمس باشند ، و آن چه از نوع ديگرى هستند تحت وى باشند .
و اين كه گفته است « : لايبعد معه عنها الى الارض ، الخ » يعنى بعيد نمى شوند با آن سير از آفتاب ، بعدى كه مايل به طرف ارض بقدرى كه ظاهر شود بانقدر از بعد اختلاف المنظر كه مر وى را قدرى بود . الخ .
و بايد دانست كه فرسين و تولك دو قريه مشهورند از غور .
فائده :
سخن از شرح و ترجمت مهندس خير الله خان را بدينجهت بميان آورده ام تا بدان آگاهى و آشنايى حاصل شود كه كتابى بسيار بسيار گرانقدر و ارزشمند است ، و به اضعاف بزرگى صورت و معنايش در خور تحسين و تمجيد است . آن جناب بر تحرير اصول اقليدس خواجه نيز شرحى مبسوط بنام « تقرير