علم وقوع المسكون فيه » .
خفرى حرف تعريف در « الربع المسكون » را براى عهد ذهنى گرفته است . بنابراين بايد عهد ذهنى را قرينه گرفت براى تعيين دائره ميلى كه از تقاطع آن با خط استواء ، زمين به چهار ربع قسمت مىشود و يك ربع آن ربع شمالى مسكون است ، لاجرم چنين دائره ميلى همانست كه از دو طرف منتهاى عمارت شرقى و غربى معموره ارض مى گذرد .
مرحوم حاجى متاله سبزوارى در آغاز اسرار الحكم مى فرمايد :
« تا مشكلى مى رسد تبادر به رد و انكار نكنيد كه مطالب عاليه را فهميدن هنر است نه رد و انكار » . . . .
كلام جناب حاجى را شانى به سزا است . و بدين نمط در دفتر دل ديوان راقم آمده است نه رد انكار »
كلام جناب حاجى را شانى به سزا است . و بدين نمط در دفتر دل ديوان راقم آمده است كه :
بر آن مى باش تا يا بى سخن را
به آرامى گشا درج دهن را
هنر در فهم حرف بخردان است
نه تعجيل سخن در رد آن است
غرض اين است كه هر چند از عبارت خفرى بنابر توجيه راقم ، رفع اعتراض مذكور مىشود ، و لكن سخن در اين است كه ما مى خواهيم از اين عمل ربع مسكون را به حسب طول و عرض تحديد كنيم و معرفى نماييم ، و حال اين كه توجيه ياد شده مبنى بر اين است كه نخست بايد ربع مسكون شناخته بوده باشد ، و اين مستلزم دور است . كيف كان در تحديد و تعريف ربع مسكونى بحثى از قبة الارض ، و دائره نصف النهار قبة الارض ، و دائره افق قبه الارض در كتب فن معنون است كه به تفصيل و وضوح در درس بعد گفته آيد .
قوله « : . . . طولش از خط استواء به قدر نصف دور باشد ، و عرضش از خط استواء تا نقطه اى كه محاذى قطب معدل النهار بود » در بادى نظر گمان مى رود كه مبدء طول و عرض بلد ، هر دو خط استواء است . و لكن مراد اين است كه طول ربع مسكون قوسى از خط استواء است كه ميان دو نصف النهار آغاز و انجام ربع مسكونست ، و آن به قدر نصف دور است ، زيرا كه قوس طول بلاد را بايد به درجات