از دائره نصف النهار آن بقعه ، و آن مساوى ارتفاع قطب معدل النهار بود در آن بقعه » . ( ص 56 54 ط 1 )
اين بود عبارت محقق طوسى كه از زبده وى به عنوان مزيد بصيرت نقل كرده ايم . زبده ياد شده سى باب در فن هيئت است كه با رساله كائنات الجو محمد طالش ، و رساله صفيحه شيخ بهائى در اسطرلاب ، در يك مجلد در سنه 1322 هق در تهران چاپ سنگى شده است . عبارت مذكور خواجه را از روى آن نقل كرده ايم . ما هنوز نسخه مخطوط از زبده بدست نياورده ايم ، و مطبوع آن در دست داناى فن تصحيح نشده است ، لذا بدان صحيفه گرامى بسى تصحيف روى آورده است .
بحمدالله تعالى ، دوستان عزيز من با اين كه تازه چهل و پنج درس از علم شريف هيئت را فرا گرفته اند ، اكنون در حدى اند كه عبارت زبده را به خوبى فهم مى كنند ، خداى سبحان را بر اين موهبت شاكريم . و مع ذلك براى زيادتى استبصار در پيرامون كلمات خواجه برخى دانستنيها را مى نگاريم :
قوله « : زمين گرد است » . . . اجماع دانشمندان هيوى از قديم تا اليوم ، بر كروى بودن و يا شبه كروى بودن ارض است ، و مسائل هيوى مبتنى بر اساس كره بودن آنست . و بر سر زبان و قلم آنان كره ارض است . و براهين رياضى و تجربى بسيار بر كروى بودن آن اقامه فرموده اند . پاره اى از آن براهين متفكران در خلق آسمانها و زمين را با ذكر ماخذ آنها در درس شانزدهم دروس معرفة الوقت و القبله آورده ايم ، و در اين دروس نيز به تفصيل بازگو مى كنيم . اكنون در موضوع كرويت ارض به بيان رشيق علامه بهائى در حديقه هلاليه كه رساله اى وجيز و عزيز در شرح دعاى چهل و سوم صحيفه سجاديه است كه از دعاهاى آنحضرت است چون به ماه نو ( هلال ) مى نگريست ، اكتفا مى كنيم ، آن جناب در پيرامون برخى از مسائل هلال فرمايد :
« تحقق امثال هذه المسائل المبنيه على تخالف الافاق فى تقدم طلوع الاهلة و تاخرها ظاهر بناء على ما ثبت من كروية الارض . و الذين انكروا كرويتها فقد انكروا تحققها ،
دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — صفحة 192
مساهمون: حسن حسن زاده آملى
ص١٩٢