درس 46 : مطالبى در طول جغرافيائى بلاد بعنوان تمرين و مزيد استبصار
اين درس دنباله درس پيش در نقل عبارت كتب فن ، به عنوان تمرين و مزيد استبصار است :
3 خواجه طوسى در باب هيجدهم زبدة الهية فرمايد :
« زمين گرد است و آب به اكثر سطح او محيط است و عمارت بر كمتر از يك ربع است از سطح او ، و آن ربع را ربع مسكون خوانند ، و چون مركز زمين مركز عالم است پس سطح دائره معدل النهار بر سطح محيط زمين ، دائره اى احداث كند از دوائر عظيمى ، آن دوائره را خط استواء خوانند .
و چون دائره عظيمه اى از دوائر ميول فرض كنند سطح آن دائره هم بر زمين دائره اى احداث كند كه قطع خط استواء كند بر زواياى قائمه ، به اين دو دائره زمين به چهار ربع مساوى [ منقسم شود ] دو شمالى و دو جنوبى ، طول هر ربعى به قدر نصف دائره عظمى و عرضش به قدر ربعى از دائره عظمى . و از اين چهار [ ، يك ] ربع شمالى ربع مسكونست كه طولش از خط استواء به قدر نصف دور باشد ( كذا و لكن صواب اين است كه گفته شود : كه طولش به قدر نصف دور باشد ظ ) و عرضش از خط استواء تا نقطه اى كه محاذى قطب معدل النهار بود ، و آن ربع دور بود . و هر چند اين ربع را ربع مسكون مى خوانند اما تمامى اين ربع معمور نيست بل بعضى از آن در ج انب شمال از فرظ سرما ممكن نيست كه حيوان تواند بود و آن موضع اينست كه عرض آن مواضع يعنى بعدش ( كذا ، و الصواب : و آن موضعيست كه عرض آن يعنى بعدش ) از خط استواء از دائره عظيمه زيادت از