تعريف اقسام فاعل
فاعل يا علم به فعلش دارد و يا ندارد . در صورت ثانى ، يا فعل او ملايم طبع اوست ، آن « فاعل بالطبع » است ، و يا ملايم طبع او نيست ، آن « فاعل بالقسر » است .
و بنا بر صورت نخستين كه فاعل ، عالم به فعلش باشد يا فعلش به ارادهء او نيست ، آن « فاعل بالجبر » است ، و يا به ارادهء اوست ، و در اين صورت كه به ارادهء اوست ، يا علم او به فعلش با فعل اوست بلكه عين فعل اوست كه علم او به ذات خود ، همان علم اجمالى سابق به فعل او است نه چيز ديگر ، آن « فاعل بالرضا » است ، و يا اين كه علم او به فعلش با فعلش و عين فعلش نيست ، بلكه سابق از فعل اوست .
و در اين صورت كه علم او سابق است يا عملش قرين به داعى زائد بر ذات است آن « فاعل بالقصد » است ، و يا قرين به داعى زائد نيست بلكه نفس علم فعلى منشأ معلول است .